O LIBRO “ALICORNIO” EN EL CORREO GALLEGO

Publicado hoxe día 23 de abril en El Correo Gallego. O meu agardecemento ao compañeiro da SAGA Miguel Losada e á escritora Alicia López por acompañarme nesta ocasión que presentamos o libro en Compostela.

IMG-20140423-WA0000

 

 

 

PRESENTACIÓN DO LIBRO “ALICORNIO” EN COMPOSTELA

Este mércores 2 de abril ás 19.30h estarei na libraría Couceiro de Santiago de Compostela presentando o meu libro “Alicornio”. Para esta ocasión estarei acompañado da querida Alicia López, escritora e directora do programa literario “O sombreiro de Merlín” de Radio Obradoiro e do compañeiro da SAGA Miguel Losada. Todo un privilexio e un luxo para min. Se andades por Compostela e non tendes plan para esa tarde, vémonos en Couceiro: libros, alicornios e moito máis.

cartaz alicornio compostela

PUBLICAMOS O ANUARIO “FOL DE VELENO” 2014

Xa está na rúa “FOL DE VELENO. ANUARIO DE ANTROPOLOXÍA E HISTORIA” Nº4, Ano 2014. Un ano máis volvemos á nosa cita coa antropoloxía e a historia galega. Trece novos artigos ao redor da nosa cultura para quen gusta saber algo máis sobre o que fumos e o que somos. Deixo aquí os datos do anuario, o sumario e a miña editorial para este número.

Os interesados en adquirilo pódeno facelo tamén contactando coa SAGA no email: infosaga@antropoloxiagalega.org

Fol de Veleno nº 3

fol de veleno nº 4 final 4

fol de veleno nº 4 final 5

Datos técnicos Fol de Veleno 2014:

Editorial:SociedadeAntropolóxica Galega

Impresión:branco e negro

Tamaño:24×17

220  páxinas

I.S.S.N. 2253-8437

PVP: 10 €

PRESENTACIÓN DO LIBRO “ALICORNIO” EN ARTEIXO

Este sábado 15 de marzo ás 18h no Centro Cívico Cultural de Arteixo presentarase o meu libro “Alicornio. O poder do corno de unicornio na medicina tradicional galega”, nun acto organizado polos amigos da A.C. Monte da Estrela. Será un pracer vernos alí.

apresentaçom_rafael_quintia

O LIBRO “ALICORNIO” INSPIRACIÓN DUNHA MÁSCARA DE CIGARRÓN

1939414_3918241130353_1569635148_o

Non todos os días acontece que un libro de etnografía galega sirve de inspiración para unha auténtica obra de arte, por iso é para min unha honra e un privilexio que un bo amigo de Verín, tras ler a miña obra “Alicornio. O poder do corno de unicornio na medicina popular galega” decidira  enfeitar a súa nova máscara de cigarrón coa nosa mítica besta unicorne. Así que dende este Entroido 2014 a fauna decorativa das máxicas máscaras de cigarróns teñen un novo motivo: o Alicornio.

???????????????????????????????

Velaí outro fermoso exemplo de como a nosa cultura se fai, refai e reiventa reciclando vellos elementos para ofrecer novas achegas ou empregando novas achegas para reinterpretar vellos elementos. O meu sentido agradecemento a R.C. (o anonimato nos cigarróns é algo sagrado, e non serei eu que viole o tabú).

1904010_726294047411046_1910298795_n

Fotos: Pedro G. Losada

 

“OS VELLOS ENTROIDOS QUE VEÑEN”: ENTREVISTA NO PORTAL “CULTURAGALEGA.ORG”

Un entrevista que me fixeron dende o portal Culturagalega.org co gallo das “II Xornadas sobre o Entroido de Galiza”.

culturagalega

Os vellos entroidos que veñen

Cada vez son máis a iniciativas que pulan por recobrar festas de Entroido por todo o país. A volta do Merdeiro de Vigo, o Entroido Ribeirao de Lugo ou o retorno a Compostela dos Xenerais do Ulla son só algúns exemplos recentes dunha tendencia cada vez máis forte. No entanto, a ansia de espectáculo ou o excesivo particularismo poden deturpar estas celebracións. Rafael Quintía, da Sociedade Antropolóxica Galega, fala con nós sobre estes procesos ao abeiro da II Xornadas sobre o Entroido en Galicia.

O interese polo Entroido tradicional está a medrar. Ben o saben desde a Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA) que viron como a asistencia ás súas II Xornadas sobre o Entroido, que se celebraron a pasada semana en Pontevedra, medrou. Segundo apunta Rafael Quintía, antropólogo e presidente da asociación, este encontro “Cada vez está a espertar máis interese”, e salientan a necesidade de análises deste tipo sobre unha das nosas festas máis populares. “Pensamos que está todo feito e no entanto está todo aínda por facer. Hai moi poucas monografías sobre o tema e unha variedade inmensa de festas”. Con vistas a paliar este baleiro é que se desenvolveu esta iniciativa, que este ano abordou, entre outras cuestións, a música destas festas ou a recuperación do Entroido Riberao, no Sur de Lugo.

Recuperacións
Para alén do interese polos antigos entroidos, desde SAGA verifican unha tendencia crecente a recuperar estas celebracións por todo o país. “Existen particularidades a nivel local e parroquial, mantéñense en moitos lugares e alí onde se perdeu aínda vive xente que os lembra”, sinala Quintía. Isto abre unhas posibilidades para o revitalizar a festa que, segundo, recoñece, “aproveita moita xente. Hai toda unha corrente de recuperación da cultura tradicional que tamén é unha reacción á globalización”. Entre os exemplos dos últimos anos temos a recuperación dos Xenerais do Ulla para o Entroido compostelán, os merdeiros de Vigo ou os troteiros de Bande entre moitos outros.

A vertente urbana
Malia a esta tendencia, os investigadores da SAGA advirten que “seguen a se facer cousas absurdas. Este ano en Cangas anunciouse un Entroido veneciano. Cando temos entroidos fascinantes por descubrir e recuperar, replicamos os de fora”. Na axenda próxima atopamos tamén casos como a representación Entroido de Tenerife que visita Sada. Esta tendencia a imitar outros carnavais non é nova e pódese verificar nos entroidos urbanos do país, que manteñen desde os anos oitenta o esquema de desfiles de disfraces e de grupos de música e baile copiados de Europa ou do Brasil.

Fusión
Precisamente en ocasións dáse unha fusión que sitúa as máscaras e traxes galegos no marco de celebracións deste tipo. “Facer desfiles con máscaras tradicionais como se fosen de comparsas e converter o Entroido nun espectáculo turístico é desvirtualo. Non cómpre forzar algo que xa é vistoso e espectacular por si”, advirte este antropólogo. No entanto, sinala que “non ten moito sentido converter o Entroido nunha atracción. Ver un desfile cigarróns ou ir a Laza e protestar porque te manchen non ten moito sentido. Do que se trata é de xogar, correr ou facer farrapadas, é algo participativo”. Fronte a estes modelos nos que as figuras tradicionais se integraron en programas de carácter máis urbano, Quintía apunta que “en Vigo fíxose un traballo moi bo co Merdeiro, cunha investigación previa e sen o integrar coas comparsas, a evitar facer diso un espectáculo”.

A promoción turística
O recoñecemento internacional que están a acadar festas como as de Xinzo e Verín, co seu correspondente fluxo de turistas, fai que en ocasións as propostas de recuperación de Entroido se fagan pensando en atraer visitantes foráneos. Isto, advirte Quintía, pode deturpar a festa tradicional. “Desde os medios poténciase a imaxe de Entroidos como os desa construción que é o Triángulo Máxico de Ourense”, unha denominación promocional que non se corresponde coa realidade tradicional dunha área na que se conservan moitas máis formas da celebración. Esa promoción dá en ocasións en procesos de imitación e levan a propostas como as xa comentadas. Tamén existe o caso de iniciativas como a Festa da Pita de Ourense ou as Gárgolas de Celanova na que se crean novas máscaras que, ao tempo que implican a poboación local, outórganlle tamén un elemento diferenciador á festividade.

O espectador crea o espectáculo
Mesmo sen optar por este tipo de fusións, a promoción turística dos eventos acaban por influír no xeito no que se celebran as festas. A imaxes dos peliqueiros a se abrir camiño por unha Laza ateigada de turistas dan boa idea desta transformación. Segundo explica Quintía, “son festas locais, e se aparecen nunha aldea 5.000 persoas a ollar como o fas, iso condiciona o xeito de actuar. É como se na cea de Noiteboa na túa casa aparecen cen persoas a ollar como ceas, ao final si que se convirte un pouco en espectáculo. É certo que hai que integrar estes entroidos nos tempos actuais e dalos a coñecer, pero sen os desvirtuar”.

Entroidos pendentes
Para alén de festas que recuperar, Quintía está convencido de que fican aínda moitas festas por descubrir, tanto para a investigación como para o público. “Ao se converter algúns en espectáculo a xente olla tamén cara a outros lugares menos masificados. Agora, por exemplo, semella que están a ter algo máis de visibilidade os entroidos ribeiraos, que son espectaculares e manteñen elementos moi autóctonos”. A maiores, destaca “os entroidos de Trives, Manzaneda ou Viana, que me fascinan. Fan grandes folións con danzantes que xiran sobre si mesmos ao ritmo da percusión, é algo moi pouco coñecido. Tamén en Viana teñen os folións e os boteiros e sacan a figura da mula”.

Particularismo
En paralelo á tendencia a recuperar as peculiaridades de cada Entroido, dáse tamén unha certa atomización dos esforzos por comprender a festa en conxunto, intercambiar experiencias e promocionala. “A xente tende a pensar que o seu Entroido é único e que non hai nada semellante en ningures, e no entanto o Entroido galego ten trazos semellantes a moitos outros do Estado e de Europa”, advirte. Un parentesco que é, ao tempo, unha oportunidade de difusión. “Nós cedemos fondos para o Museo das Civilizacións Europeas de Marsella, e agora mesmo hai alá unha exposición que ten como imaxe un cigarrón”. Polo momento, segundo sinalan desde SAGA, o noso Entroido “é pouco coñecido fóra, pensamos que as cousas de cada lugar non teñen que ver con outras e entón non damos unha visión de conxunto, e isto ten un potencial cultural enorme”. Segundo Quintía, “Potenciar o Entroido galego non é levar uns cigarróns e sacar unha foto no stand de FITUR. Cómpre unha actuación decidida das administracións, neste momento aínda non temos un Museo do Entroido, que é fundamental para que se coñeza”.

A práctica: Marcón
Para alén da teoría, a SAGA quere contribuír tamén na recuperación das festas máis próximas. As Xornadas sobre Entroido acolleron a presentación do proxecto de recuperación do Entroido de Marcón, en Pontevedra, na que está involucrado este colectivo. “É unha idea que temos que desenvolver ao longo do vindeiro ano e para a que é imprescindible a colaboración dos colectivos locais. O etnógrafo Xosé Anxo Rosales fixo recollidas na parroquia e viu que ata os anos 60 había un Entroido tradicional que tiña toda unha serie de personaxes como os labregos, que levaban un traxe branco, un estoque, un mantón e un sombreiro cónico e danzaban fronte a un boneco. Percorrían as casas da parroquia pedindo polas casas, e aínda hai persoas ue os lembran e se poden reconstruír os personaxes, os traxes e todo”. A intención da asociación, sempre a contar coa participación dos veciños, e recuperar esta festa e, como se facía cando estaba activa, levala tamén ata o centro de Pontevedra nun dos días de Entroido. “Fai falla que haxa veciños que queiran coller ese testemuño e lle dean sentido. Senón estaríamos a facer unha recreación”, conclúe. Quizais para o vindeiro ano haxa que engadir un novo Entroido á lista dos que están de volta.

 

NOTA ACLARATORIA:

Coñecedor da sensibilidade que hai cara ás distintas máscaras do Entrodio galego e as súas particularidades, quero corrixir un erro que figura no texto do artigo:  a imaxe que ilustra a fachada e o cartaz da exposición no Museo das Civilizacións Europeas de Marsella é un PELIQUEIRO e non un CIGARRÓN. Dito queda.

 

OS BUCHES, UNHA MÁSCARA “GALEGA” NO CARNAVAL DE LANZAROTE?

É de sobra coñecido o carnaval de Tenerife, que cos seus desfiles e traxes de fantasía pouco ten que ver co noso Entroido tradicional galego, onde o simbólico non sucumbiu á forza da estética. Pero nas Illas Canarias existen outros carnavais  menos coñecidos. Unhas festas onde saen algunhas peculiares personaxes que semellan sacadas do Entroido galego e, quen sabe, se non é así certamente.

201005181456586Os Diabletes de Teguise (Fonte: http://www.teguise.es)

Hai uns meses tiven a oportunidade de visitar a marabillosa illa de Lanzarote cuxa paisaxe, dito sexa de paso, é unha das paisaxes máis espectaculares e telúricas de cantas podemos atopar no continente europeo. A parte de gozar da volcánica xeografía lanzaroteña e de coñecer in situ algúns dos xacementos arqueolóxicos máis interesantes do arquipélago canario tiven a sorte de toparme coa personaxe enmascarada da que lles vou falar hoxe Domingo Gordo de Entroido. Refírome aos Buches.

DSC_2638Museo Etnográfico Tanit

O encontro fortuíto con esta máscara aconteceu no Museo Etnográfico Tanit   (http://www.museotanit.com/), situado na vila de San Bartolomé e moi perto do xacemento arqueolóxico de Zonzamas, do que falaremos en futuros artigos.  Pois ben, visitando este interesante museo privado descubrín, ademais da figura dos Diabletes de Teguise, un traxe de carnaval propio dos mariñeiros de Lanzarote. Esta máscara que me atrevo a chamar de Entroido, sae nas datas do carnaval lanzaroteño e se caracteriza por levar nas man o que semellas vinchas infladas coas que fan ruído e golpean a todo aquel co que se topan, de aí o seu nome: Los Buches. O traxe que, como verán ten un aire moi familiar, consta dos seguintes elementos:

  • Máscara de rede cunha faciana pintada na que destaca o seu bigote revirichado
  • Gorro adobiado de longas fitas de colores
  • Pano atado no pescozo
  • Camisa e pantalón brancos
  • Chaleque azul
  • Faixa
  • Polainas negras
  • Luvas brancas
  • E como arma vinchas de peixe inflados e previamente secados ao sol

 DSC_2615Traxe de Buche

Non sei se a estas alturas xa se decatan de por onde vou, pero o primeiro que se me viu á mente cando vin este traxe de Buche foi o traxe das Pantallas de Xinzo de Limia. As similitudes entre ambos os dous traxes son abraiantes e se non vexan a descrición do traxe de Pantalla:

  • Máscara de rostro bigotudo
  • Longas fitas de colores
  • Pano atado ao pescozo
  • Camisa e pantalón brancos
  • Faixa
  • Cinto con campaíñas
  • Polainas negras
  • Luvas brancas
  • E como elemento punitivo e sonoro, vinchas de vaca infladas e curtidas.

 CAM01314

Traxe de Pantalla

Tendo en conta que a cultura canaria é froito da mestura da cultura autóctona coas achegas dos conquistadores e colonos peninsulares, entre os que se atopaban non só casteláns senón tamén galegos e portugueses, e tendo en conta as similitudes estéticas entre a figura do Buche do carnaval de Lanzarote e a da Pantalla do Entroido galego podemos barallar a hipótese dunha influenza ou achega dalgúns trazos do Entroido galego no carnaval lanzaroteño. O feito de que esta peculiar personaxe do carnaval de Lanzarote sexa un mariñeiro, sendo os galegos un pobo mariñeiro por excelencia, podería evocar quizais a eses contactos culturais entre galegos e lanzaroteños. Quen sabe se mariñeiros galegos levaron a Lanzarote algúns aspectos do Entroido ou quizais mariñeiros canarios coñeceron en terras galegas o noso Entroido, ou outros simiraes dos tantos que temos na Península. Sexa como fose, as similitudes están aí.

 DSC_2614

É salientable o feito de que en Lanzarote o carnaval sexa unha festa eminentemente mariñeira, aínda que tamén se celebra no interior da illa e coas súas correspondentes particularidades. As coplas populares fan referencia a esta orixe mariñeira do carnaval:

“Desde que llega febrero,

los marinos van llegando

y para los carnavales,

los buches se van inflando”,

DSC_2629Buches

De igual xeito que acontecía cos mariñeiros de Bouzas (Vigo) e o seu satírico traxe de Merdeiro ou Escabicheiro, o traxe que usaban os mariñeiros lanzaroteños no seu carnaval  —Buches— correspondía ás roupas da vestimenta típica do campesiño: polainas, chaleque, faixa, roupas brancas, ás que lles engadían luvas brancas, fitas de colores, a carouta con bigotes e as famosas vinchas de peixe infladas: os buches.

 merdeiroTraxe de Merdeiro

Non están moi claros as orixes desta festa e destas máscaras, de aí que se me permita a ousadía de relacionalas co Entroido galego, sobre todo polo significativo uso de vinchas infladas. O que si sabemos é que no 1890 o antropólogo René Verneau deixa constancia por escrito desta tradición do carnaval mariñeiro de Lanzarote:

 “Durante el Carnaval, las calles de Arrecife presentan una animación que no hubiese sospechado viendo el silencio de muerte que allí reinaba unas semanas antes. Durante todo el día circulan grupos de mujeres y hombres disfrazados. El vestuario que se usa en estas mascaradas es el de los campesinos, que ya solamente llevan unos pocos viejos. Una careta de cartón completa el atavío. Los que no pueden permitirse el lujo de este disfraz se limitan, como hizo mi criado, a ponerse un pañuelo sobre el hombro o a llevar el cinturón al pecho. A la cabeza de cada grupo va gente de ambos sexos tocando la guitarra y cantando. El resto los acompañan provistos de unas vejigas de pescado enormes, con las que golpean a todos aquellos que encuentren. A cada momento entran en las casas y se ponen a bailar hasta que se les haya servido un vaso de vino o de aguardiente. Desgraciado de aquel que rehúse aceptar esta costumbre. Enseguida asaltaran su casa (…)”.

CAM01316Vinchas de Pantalla

Outras personaxes fascinantes do carnaval lanzaroteño son A Burrita de San Bartolomé e os Diabletes de Teguise.

 DSC_2612

O Diabletes de Teguise están considerados unha das tradicións máis antigas de Canarias. Segundo as interpretacións locais, a súa orixe esta na representación da loita entre o ben e o mal nas festas do Corpus. Cómpre lembrar e relacionar o que acontece e acontecía no noso Corpus, onde as figuras de dragóns —Cocas— e choqueiros eran habituais. No caso do Corpus de Pontevedra, no século XVIII, ademais da devandita Coca, tamén acompañaba á procesión o Centulo, sorte de demo e choqueiro que escorrentaba os nenos coa súa terrorífica carouta, o seu son de chocas e a súa diabólica gancha. Pero retomemos a descrición  dos Diabletes de Teguise.

 DSC_2627Diablete de Teguise

Portan estes diaños carouta de castrón tocado de longos cornos, visten traxe pintado con rombos e puntos vermellos e negros,  calzan alpargata e sobre os ombreiros levan correas con campaíñas. Como se dun Centulo se tratase, os Diabletes asustan os nenos correndo detrás deles ao son das ruidosas campaíñas e armados dun pau —denominado “garabato”— do que colga un zurrón cheo de papel, terra e trapos. Chocas e látego —zamarra— son os atributos tamén dos nosos peliqueiros e cigarróns, entre outros.

 DSC_2625

En canto á Burrita, na vila de San Bartolomé, durante o carnaval, era costume pasear un moneco dunha burra. Unha tradición moi similar ao que se fai coa Mula de Viana do Bolo ou ao que se fai coas representacións doutros animais como poden ser a Morena de Trives (unha vaca).

mulaA Mula de Viana do Bolo

Sexa por contacto ou influenza galega —ou doutros pobos do norte peninsular onde hai entroidos similares— ou sexa por un proceso endóxeno da propia cultura mestiza lanzaroteña, o feito de que abrolle nas Canarias unha máscara de carnaval tan semellante ás nosas Pantallas non deixa de ser algo fascinante…ben da súa propia construción cultural, ben dos contactos culturais entre pobos.

1233837340_extras_albumes_0Los Buches (Fonte: http://www.ocholeguas.com)

328225_2650980009617_290948112_oPantalla de Xinzo de Limia. Foto de Pedro G. Losada

Seguir este blog

Recibe aviso de cada artigo novo no teu correo electrónico.

Únete aos outros 61 segidores

%d bloggers like this: