O primeiro que chama a atención do lugar é o impoñente e poderoso da construción diante da que nos atopamos. E digo construción porque o Teutixón é unha montaña artificial, un outeiro feito polo home hai máis de dous mil anos para levantar no seu cumio unha aldea, un castro.

O outeiro está rodeado dun foxo e dun parapeto que nalgúns tramos ten unha altura que sobrecolle. Hoxe en día faltan algúns tramos dese parapeto e noutros tramos presenta algunha vía de acceso, pero a súa fisionomía, estrutura e poderosa aparencia consérvase case como hai dous mil anos.

Foxo

Parapeto

Seccións e fragmentos do parapeto

O lugar foi prospectado no seu día por Florentino López Cuevillas, entre outros, quen o cita na súa mítica obra “La civilización céltica en Galicia”. Polos datos que temos hoxe en día podemos saber que estamos ante un castro da Idade do Ferro II erixido sobre un outeiro artificial construído á beira do río Tea, nun territorio fértil e propicio para a agricultura.

Río Tea

En canto ás súas dimensións, calculando á ollo o outeiro deber ter unha altura aproximada de entre quince e vinte metros e perto de cen metros de diámetro. Imaxinen ou calculen vostedes de cantos metros cúbicos de terra estamos a falar para levantar semellante outeiro.

Cando un se atopa ós pes de tal montaña de terra non pode máis que pensar —salvando por suposto diferenzas cronolóxicas, de orixes e fucionais— neses outeiros artificiais que salpican as chairas do sur de Inglaterra, nese impresionante Silbury Hill (en Avebury, condado de Wiltshire), no túmulo de West Kenneth (perto de Stonehenge), na famosa Glastonbury Tor, en Somerset (Inglaterra) ou, porque non, no enorme túmulo de Saint Michel, na Bretaña francesa.

Silbury Hill
(Fonte: Wikipedia)

Galstonbury Tor
(Fonte:http://www.infobritain.co.uk/Glastonbury_Tor.htm)

Máis cando un se atopa metido no foxo do castro, na base da croa e intimidado pola retagarda pola altura do impoñente parapeto vénselle á cabeza as imaxes deses Hillforts da Gran Bretaña, deses outeiros fortificados con terrapléns, foxos, parapetos e murallas que destacan no verde tapiz das terras de Alba e Albión. Un imaxina o Teutixón libre da maleza e das árbores que o invaden, limpo o seu foxo e o seus parapetos e consolidadas as súas encostas e pensa no que iso podería ser, no que se podería aprender, a admiración e orgullo que podería espertar… e un fica ben certo de que non tería nada que envexar a un Maiden Castle, a un Dunlop Hill ou a un Hod Hill. Pero claro, isto é Galicia e aquí facémo-las cousas ó noso xeito ou, mellor dito, non facemos nada ou pouco facemos por estas cousas do pasado.

Maiden castle
(Fonte: Wikipedia)

Hod Hill
(© Copyright John Palmer and licensed for reuse under this Creative Commons Licence)

Outro tema digno de estudo sería a etimoloxía do topónimo “Teutixón” que poderíamos relacionar con outros topónimos como “Toutón” —con significados de lugar elevado, entre outros— pero tamén poderiamos ligalo ó indoeuropeo “teuta” co significado de tribo ou pobo. Máis, como digo, iso daría para outro artigo e feito por alguén experto na materia.

Sabemos que os campesiños galegos outorgaron ós castros —ó igual que a outros monumentos e construcións prehistóricas— un carácter especial, simbólico, sagrado ou sobrenatural. Nos castros vivían os mouros, eran lugares de encantamentos e de fenómenos estraños e misteriosos. E así construíuse toda unha fermosa mitoloxía en torno a estes lugares que o pobo identificou como construídos por outras criaturas que non eran eles nin os seus devanceiros.

Entrada no parapeto

Aparicio Casado no seu libro “A sociedade campesiña na mitoloxía popular galega” fai referencia a unha lenda asociada a este lugar e que xa fora recollida por F. Maciñeira en 1899. Segundo testemuño das xentes do lugar no Teutixón existe unha catedral custodiada por un exército de xigantes.

Ós pés do Teutixón

Posiblemente a aparencia descomunal do lugar e a súa orixe claramente artificial —antrópica— fixo que a xente lle atribuíse a súa orixe ós mesmísimo xigantes, únicos seres capaces de facer tal obra. E por suposto semellante outeiro non podía ocultar outra cousa que non fose unha catedral, edificación máis poderosa de cantas se podían ver na nosa terra hai un século.

Resulta impresionante imaxina-lo esforzo humano que tivo que ser necesario para mover todas esas tonelada de terra e poder levanta-la fortificación. A carón do Teutixón existe unha gran depresión no terro coñecida como O Barco. Este inmenso cráter —de medidas similares ás do castro— é posiblemente o lugar de onde se sacou a terra necesaria para levanta-lo Teutixón. Pero son moitas as preguntas que me veñen á mente: Que tipo de organización social tiña esta xente? Canta man de obra podían mobilizar? Con que tecnoloxía e ferramentas e con que método extraeron os miles de metros cúbicos necesarios para construír ese outeiro? Canto tempo lles levou? E sobre todo, por que facer semellante esforzo humano e material se se podía ter escollido un outeiro natural, dos moitos que hai pola zona, para levantar no seu cimo o castro? Desgrazadamente os meus limitados coñecementos non me permiten dar resposta a todas estas interrogantes.

O Barco

É unha magoa que unha construción como esta estea hoxe en día en total abandono e comesta pola exuberante vexetación que medra ás ribeiras do río Tea. Un castro como este, non moi abundantes no noso territorio, limpo e posto en valor podería ser un foco de atracción turística para a comarca comparable ó propio balneario de Mondariz pero seica neste país seguimos cegos, mudos e xordos.

Croa do castro de Teutixón convertido nunha auténtica selva

Diario de Pontevedra

Diario de Pontevedra

Onte poidemos por fin presenta-lo libro “Para cantar veño eu!”. O acto, celebrado na Galería Sargadelos de Pontevedra, empezou e rematou como tiña que ser: con música. E a velada remataría, como xa anunciaba o título do libro, cantando na mítica taberna La Navarra.

O grupo de música tradicional Os Chichisos abrindo o acto

Quero aproveitar a ocasión para darlle-las grazas públicamente ó Ateneo de Pontevedra por organizar este acto, á Galería Sargadelos, á xornalista Paz Castro -da Sociedade Antropolóxica Galega-, a Rosalía Rodríguez -secretaria da Asociación Cultural Os Chcichisos- e a Antón Sobral -artista e profesor da Escola Superior de Restauración- por acompañerme na mesa e ós compañeiros dos Chichisos por arrouparme nunha noite tan especial.

Antón Sobral, Paz Castro, Rafael Quintía e Rosalía Rodríguez

E por suposto a todos os que acudiron á presentación, sen os cales non tería sentido este acto, e que me agasallaron con numerosas mostras de afecto.

A sala de actos da Galería Sargadelos

A todos eles, a todos vós moitas grazas!

Os Chichisos interpretando o tema “Pasodobre para Saínza”, composto por Rafael Quintía

FARO DE VIGO. (Xoves 26 de xaneiro de 2012)

AUDIO DA ENTREVISTA EN RADIOFUSIÓN

PARA CANTAR VEÑO EU!
UNHA VIAXE POLA CULTURA MUSICAL GALEGA DA MAN DOS CHICHISOS

O acto terá lugar ás 20h na Galería Sargadelos de Pontevedra (rúa da Oliva, 24) e contará coa participación de Rosalía Rodríguez (secretaria da Asociación Cultural Os Chichisos), Paz Castro (xornalista e responsable de comunicación da Sociedade Antropolóxica Galega) e o autor: Rafael Quintía Pereira.

ATENEO DE PONTEVEDRA aprácese en convidalo/a á presentación do libro.

Día: Noite do sábado 21/01 ó domingo 22/01/2012
Horario: de 12:00 a 2:00 da madrugada

Recupero este video da reportaxe emitida pola TVG co gallo da charla e concerto didáctico sobre ritmos e instrumentos tradicionais galegos que impartimos Toño Vázquez, Francisco Sutil e un servidor en novembro do 2006 para os alumnos do CEIP Cabanas de Pontevedra. O obradoiro forma parte das actividades culturais e divulgativas que poñemos en marcha dende a Asocicación Cultural Os Chichisos.

Falaremos hoxe de deuses celta e da súa relación coas divindades galaicas que recolle a hepigrafía galaicorromana.

Aínda que se adoita falar de panteón celta, na relixión e na mitoloxía celta non existe propiamente un panteón como pode se-lo grego ou o romano, senón que máis ben atopamos unha grande cantidade de deuses. Por exemplo, entre os celtas non existiría unha deusa do amor, equivalente a Afrodita ou a Venus, aínda que case tódalas deusas célticas amosan un marcado carácter sexual. Se ben algúns deuses son comúns a todo o mundo celto-atlántico, como pode se-lo deus Lug, a maioría das veces estamos a falar de deidades locais. A miúdo, trátase dun mesmo deus, coas mesmas funcións pero con distintos nomes segundo o lugar no que se lle renda culto. Podemos atopar deusas-nai, deusas de terra, da fertilidade, deusas das augas e mesmo deusas guerreiras. Podemos citar a Boann (deusa do río Boyne), a Ana, Anu ou Danu, a Medb, a Epona, a Rhiannon, a Brigantia, a Dea ou Deva, entre outras. Ademais destas divindades, teriámo-las diferentes trindades —grupos de tres deusas— ou de deusas trifuncionais, con tres aspectos ou representacións diferentes, como as Morrígna: Morrígan, Macha e Badb; as tres Machas, que eran unha e ó mesmo tempo tres; as tres personificacións femininas de Irlanda: Ériu, Banba e Fódla; ou a deusa acuática e triple Coventina da que atopamos mostra do seu culto na antiga Gallaecia.

Segundo a especialista en cultura celta Anne Ross

O tipo básico de deusa céltica era ó mesmo tempo nai, guerreira, harpía, moza doncela, transmisora de fertilidade, posuidora dun forte apetito sexual que a levaba a buscar compañeiros sexuais mortais e inmortais, fornecedora de prosperidade ó país, protectora de hatos e rabaños

A pesar desta multitude de deidades, todo fai pensar que existiu unha certa unidade no corpo de crenzas, cultos e ritos relixiosos en todo o mundo céltico pero, a influencia de cultos indíxenas anteriores e os efectos do contacto coas civilizacións do Mediterráneo tería variado dunhas terras a outras. Como consecuencia desta posible homoxeneidade das crenzas relixiosas dedúcese tamén que debeu de existir algún tipo de sacerdocio similar e común a todos estes territorios, xa sexan os druídas galos dos que fala Xulio César ou os hieroskopos lusitanos de Estrabón.

As tres fontes principais de información acerca da relixión celta son: os escritos sobre os celtas que nos legaron os autores clásicos, o rexistro arqueolóxico e os antigos mitos da tradición oral irlandesa e galesa, que serían manuscritos no Medievo, principalmente por monxes cristiáns.

Parece patente na historiografía relixiosa a idea da existencia dunha serie de deuses célticos que poderiamos chamar universais, que terían o seu
reflexo en distintas divindades locais que aparecen na epigrafía con numerosos epítetos.

Aras no Museo Nacional de Arqueoloxía de Lisboa

A meirande parte dos teónimos atopados na zona occidental da Península Ibérica expresan a veneración local de deuses protectores cuxos nomes aparecen frecuentemente relacionados cos nomes das comunidades ou castros nos que habitan. Semella indiscutible o carácter céltico dos teónimos galaico-lusitanos, pero o grande número de nomes de deidades celtas non quere dicir que existise un panteón de centos de deuses senón que posiblemente cada pobo, cada tribo ou treba tería un deus que faría as funcións de protector desa tribo e garante da fertilidade da terra. Moitos dos nomes que atopamos, pois, non son realmente nomes de deidades senón que se corresponden a atributos asociados a esa deidade.

O antropólogo francés Dumézil definiu as tres funcións que ordenan o panteón celta e o seu universo cultural. Estas son:

-A Soberanía terrible e benévola
-A forza brutal
-A fertilidade e as artes e oficios que con ela se relacionan

Estas tres funcións personifícanse no mundo celta en cinco deidades, tal e como nos explica Marcel Brasseeur:

-Ogma ou Ogmios: Deus da Soberanía terrible, señor da maxia e dos xuramentos que someten a quen se opón a el.
-Eochaíd Ollathair: O oposto de Ogma, o ”pai de todos”, o deus da luz, da orde social, dos contratos.
-Dagda: A Soberanía
-Nuada: O deus da guerra que a preside pero non a fai.
-Goibnu, Diancecht ou Belenos: deus da fertilidade.

Xunto a estas cinco deidades masculinas está a Gran Deusa Nai, Dana, a Ana bretona, Brigit, Macha en Irlanda, Don en Gales, Rhiannon, Epona ou Divonna na Galia.

Moitos autores clásicos traduciron ó seu sistema relixioso os nomes dos deuses célticos designando as divindades indíxenas co nome das deidades romanas máis próximas, tal como fixo, por exemplo, Xulio César ou Estrabón. Nisto consistiu a interpretatio romana, na asimilación das deidades nativas ás romanas.

Deus Mercurio
(Museo Nacional de Arqueoloxía de Lisboa)

Así, entre outros deuses, Lug foi identificado con Mercurio, Ogmios/Ogme foi asimilado a Hércules e Taranis a Xúpiter. Estrabón cita entre os deuses da Hispania unha divindade guerreira venerada polos pobos do norte que el identifica con Marte. Tamén Xulio César cita a Marte como unha das principias divindades dos celtas, ó igual que farían Silio Itálico, Floro e Lucano. O rexistro arqueolóxico dá testemuño de vinte divindades asociadas a Marte atopadas na Península Ibérica. Outros autores identificarían ese Marte ou Mars latino co Esus celta, a Dispater con Taranis e a Mercurio con Teutates. Para outros, en cambio, Mars sería Teutates, Mercurio sería o equivalente a Esus e Xúpiter asociaríase con Taranis. Como se pode ver non está claro dabondo o tema das equivalencias entre deidades latinas e celtas. Crese que foron os propios indíxenas os que tomaron a iniciativa encargando aras escritas en latín e que as elites indíxenas lideraron o proceso ávidos de obteren un prestixio que lles permitise a rápida integración na estrutura do Imperio e mante-lo seu status.

Ídolo celta
(Museo arqueolóxico Martíns Sarmento, Guimarães)

A teor dos estudos arqueolóxicos, e tal como indica J. M. Blázquez, podemos comprobar que a relixión celta en Hispania non se diferenciou substancialmente da que practicaban os celtas residentes noutras rexións de Europa. Quizais a excepción sexa a ausencia xeneralizada de imaxes de deuses, que son frecuentes na Galia, ou a problemática sobre o tema do sacerdocio celta debido á inexistencia de testemuñas históricas que falen de druídas en Hispania.

As dúas principais fontes para coñece-la relixión celta en Galicia son a arqueoloxía e a epigrafía, que recolle multitude de teónimos indíxenas. A relixión galaica tiña un fondo animista. Seguindo os estudos de L. Monteagudo podemos agrupa-los seus deuses en:

1.Personificación de accidentes naturais como montañas (asimilados a Xúpiter e Marte), penas, ríos, fontes (ninfas)
2.Deuses protectores: divindades asimiladas a Ares-Marte, deusas nai da fertilidade da terra, Lucoves protectores dos artesáns, divindades dos camiños e encrucilladas, divindades de bosques e plantas, divindades en forma de porco ou xabaril.
3.Deuses protectores tópicos ou xentilicios como Aerno, Bandua, Brico, Corono, Cosuena, Poemana, etc. e os que aparecen nas inscrición unidos a Lares, Xenio e Tutela. Tamén se lle rendía culto ó Sol e ó lume, ós mortos, ó falo e realizábanse prácticas adiviñatorias, sacrificios que levaban consigo a realización de ofrendas.

O número de divindades galaicas conservadas pola epigrafía romana atopadas na antiga Gallaecia representan máis da metade das de toda a Península Ibérica. Tito Livio cita a Marte como o deus predilecto das tribos hispanas sendo, segundo el, o principal deus do seu panteón. Aparece citado na Gallaecia en numerosas inscricións acompañado de epítetos indíxenas como Mars Tilenus (en Los Villares, León), Mars Tarbucellis (en Montariol, Braga) ou Mars Cariociecus (en Tui, Pontevedra). O deus indíxena que aparece nas inscricións co nome do deus romano Marte e epítetos indíxenas tería para algúns historiadores un carácter guerreiro pero tamén aparecería como protector da colectividade e deus do territorio. Outros historiadores falan de que este Marte tería carácter funerario e tamén solar.

Aras no Museo Nacional de Arqueoloxía de Lisboa

Malia a que Estrabón di que os galaicos son ateos, isto non debe entenderse como que non tiñan deuses senón como que non tiñan representacións antropomorfas deles. Estrabón fala dunha deidade á que os pobos do norte de Hispania lle danzaban nas noites de plenilunio e que puido se-la Lúa. Esta divindade tradicionalmente identificada coa Lúa podería pórse en relación co deus do que os galos se senten descendentes. Sería o que Xulio César denominou Dis Pater. Estrabón tamén fala dun deus indíxena que el identifica co grego Ares ó que se lle dedicarían sacrificios.

Ara dedicada a Lucubu
(Museo arqueolóxico de San Antón, A Coruña)

Lug ou Lugus é o deus pancelta por antonomasia, identificado co Mercurio galorromano, como dixemos. É un deus de carácter solar, luminoso, heroico e guerreiro. O santuario de Peñalba de Villastar, en Teruel, sería un dos máis importantes centros dedicados a este deus, o que confirma a extensión do seu culto na Península Ibérica. Pero cómpre lembrar que cinco das sete epigrafías atopadas en Europa que posiblemente fagan referencia a este deus foron atopadas en Galicia.

As augas foron de grande importancia dentro da estrutura da relixión celta pois, entre outros aspectos, representaban a porta de tránsito ó Outro Mundo. Deusas relacionadas coas augas foron Covetena de Lugo ou as Nimphae Lupianae de Guimaraes, en Portugal, a Nimphae Tanitacuae de Baños de Molgas, Ourense, ou a Nimphae Ameucni de León. Bandua sería outra das deidades con carácter acuático ó igual que Nabia, que tería tamén un carácter tutelar. Outra dos deuses que figuran na epigrafía galaica sería Cosus, deidade de carácter guerreiro, e tamén Reve, da que se atoparon tres inscricións en Ourense. Tamén as Matres celtas aparecen na epigrafía da Gallaecia e simbolizarían a feminidade da terra e das augas.

Ara dedicada a Coso Udaviniago
(Museo arqueolóxico de San Antón, A Coruña)

Nabia e Reva implicarían conceptos de xeografía sagrada e soberanía guerreira, simbolizando a entrada ó Máis Aló a través do elemento acuático e da chaira do combate. Bandua e Cosus terían carácter guerreiro. O epíteto Oenaecus —aplicado a Cosus— faría referencia ás grandes festas e reunións asemblearias do mundo celta.

Moitas son tamén as referencias ós Lares Viales, de culto posiblemente introducido polos romanos pero de esencia indíxenas, Lares Gallaecorum.

A maioría dos nomes de deuses indíxenas aparecen unha soa vez, como por exemplo Rego, rei mencionado nunha inscrición lucense, que sería unha deidade suprema do panteón celta galaico ou Vacocaburius en Astorga, León, de carácter protector como tamén o é Cromgin Toudadigoede, aparecido en Mosteiro Rubiera, Ourense.

Outras deidades relaciónanse coas montañas como Candeberonius Caeduradius (de Vila Nova da Mares, Braga), I.O.M. Candiedo (en Galicia) ou Iupiter Candamius (no convento Astur), todos eles deuses das montañas asimilados ó Xúpiter romano. Outros deuses das montañas serían Albocelus (en Vila Real, Portugal), Albocus (en Alonsos, Ourense) ou Vestius Aloniecus (en Lourizán, Pontevedra) asociado ó touro ou a unha divindade astral de tipo cnóctico e tamén relacionado por algúns autores co deus pancéltico Lug e para outros, como André Pena, co psicopompo Oghmios “O Camiño”.

Deidade vinculada ó lobo e de carácter infernal sería Vaelicus, similar ó Sucellus galo. Caro Baroja insinúa a posibilidade da existencia dunha divindade ecuestre entre os celtas hispanos, de igual xeito que existía entre os pobos celtas doutras rexións atlánticas; probas desta posible deidade atopariámolas nas cerámicas de Numancia onde se representa un home con cabeza de cabalo ou unha figura humana con catro patas. Imaxes que aparecen acompañadas de símbolos solares e que poderían ser, para algúns historiadores, representacións dese deus cabalo que na Península se vincularía co culto ó Sol. F. Benoit insiste tamén no carácter funerario, como símbolo de inmortalidade, que adoitan posuí-las representacións de cabalos entre os celtas. Existe, asemade, unha estreita vinculación entre o cabalo e os cultos solares: lémbrese a peza atopada en Dinamarca coñecida como o carro Solar de Trundholm (1650a.C.), representación en bronce e ouro dun carro que porta un gran disco solar que é tirado por un cabalo.

Ídolo. Cultura Castrexa.
(Museo do Monte Tecra)

O escritor grego Diodoro fala, nun dos seus textos, da existencia en Iberia do culto ós touros e di que as vacas son animais sagrados para estes pobos. Posiblemente esteamos fronte a un culto indíxena vinculado á gandería —base da economía de moitas destas comunidades— e á fecundación. Algúns dos bronces votivos atopados na Península, como o carro do museo de Guimarâes e os procedentes de Castelo, os verracos ou as pinturas de Numancia —onde se representan touros e danzas— serían indicativos deste culto ó touro. Ademais, para algúns historiadores é probable a existencia de certa relación entre o touro e Marte, como ocorría na Galia, o que explicaría un bronce que se expón no Museo Nacional de Arqueoloxía de Madrid e que representa a Marte portando un casco de tres cornos e sobre a súa coraza un bóvido.

Aras no Museo Nacional de Arqueoloxía de Lisboa

A historiadora Rosa Brañas chega ás seguintes conclusións no estudo do panteón dos deuses galaicos:

1.Existen múltiples deuses e unha xerarquía entre eles.

2.Algún destes deuses representa ideas moi concretas sobre as forzas que xeran o universo (deuses celestes e deuses polifuncionais) ou sobre a morte e as súas vías de tránsito (os ríos de Reve e de Navia, por exemplo).
3.Outras divindades patrocinan actividades ou institucións sociais típicas, como a guerra e os pactos sociais (sería o caso de Bandua) ou as asembleas populares (o exemplo do deus Coso).

4.Os deuses contribúen a crear espazos imprescindibles para a vida colectiva nos que se acollen múltiples actividades, pero tamén participan na construción dunha certa orde xeopolítica: os santuarios son definidores por excelencia do territorio comunitario.

Ídolo celta
(Museo de San Antón, A Coruña)

Lembranzas destes cultos e destas deidades atopámolas, na miña humilde opinión, entre o patrimonio inmaterial e material que atesoura a nosa terra. Formulámo-la hipótese de que tras moitas das lendas da mitoloxía galega, da haxiografía dos nosos santos e dos ritos celebrados en moitos dos nosos santuarios é posible atopa-la reminiscencia dalgunha destas deidades. Mais iso quedaré para outra ocasión.

Fonte Santa de Santo Hadrián
(Malpica)