• BENVIDOS Ó BLOG DE RAFA QUINTÍA

  • SOBRE O AUTOR

  • © Fotografías blog: Rafa Quintía

  • MARIÑA: DE DEUSA A SANTA

  • MONTE DAS CROAS: ANTROPOLOXÍA DUN CASTRO

  • ANÁLISE ESTRUTURAL E SIMBÓLICA DO MITO DA MOURA

  • LA HISTORIA DE GALICIA EN 50 LUGARES

  • USO SIMBÓLICO DO CUARZO NA CULTURA GALEGA. Aspectos etnográficos e arqueolóxicos

  • PATRIMONIO INMATERIAL DE SAN MARTIÑO DE SALCEDO

  • ALICORNIO. O PODER DO CORNO DE UNICORNIO NA MEDICINA TRADICIONAL GALEGA

  • A NOSA SEÑORA DA LANZADA. Estudio antropológico de un santuario costero.

  • PARA CANTAR VEÑO EU! Unha viaxe pola cultura musical galega da man dos Chichisos

  • DE VELLO, GAITEIRO! Biografía do grupo de música tradicional Os Chichisos

  • DEUSES, MITOS E RITOS DO MONTE DO SEIXO. Unha proposta interpretativa en clave céltica.

  • Á SOMBRA DE BOUZA PANDA. Poemario de trincheira e maldizer

  • MUÍÑOS, A MEMORIA DA AUGA.

  • Documental “SETE CAMIÑOS. ENCRUCILLADA DO TEMPO”

  • Documental “COMUNEIROS. Cen anos de vida e loita polo monte de Salcedo”

  • Documental “Monte do Seixo. A Montaña Máxica”.

  • Curtametraxe documental “NOITE DE REIS COS CHICHISOS”

  • A PEDRA DO FUNDAMENTO

  • “FEITO NA CASA”

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº6

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº5

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº4

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº3

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº2

  • “FOL DE VELENO. Revista de Etnografía e Historia de Galiza”. Nº1

  • ALBIÓN GALAICA

  • “GALICIA ENCANTADA: O país das mil e unha marabillas”

  • “OS MOUROS E AS MOURAS: MÁXICOS ENIGMÁTICOS DA MITOLOXÍA POPULAR”. Actas das V Xornadas de literartura de tradición oral.

  • POEMARIO DOS GAFOS. Obra colectiva.

  • CATÁLOGO-GUÍA do Espazo Natural e Arqueolóxico dos Sete Camiños

  • AS PONTES DE PONTEVEDRA. Libro da exposición do mesmo nome. (Obra colectiva)

  • ATAS DAS JORNADAS DA LITERATURA GALAICO-PORTUGUESA 2012-2014

  • ACTAS DAS II XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ACTAS DAS I XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ENTRADAS POR ORDE CRONOLÓXICA

  • CONTADOR

    • 113,436 hits
  • Follow Á Sombra de Bouza Panda on WordPress.com

OS RITOS NA PORTA DO ALÉN E A HERDANZA DA FESTA CELTA DO SAMAÍN

Os ritos na Porta do Alén e
a herdanza da festa celta do Samaín

No mes de Santos (novembro) coincidindo coa festividade cristiá de Tódolos Santos —herdeira da antiga festividade céltica do Samaín (31 de outubro)—, na noite na que os dous mundos se atopan máis perto ca nunca, e na cal se abren as portas do Máis Aló, aquel que procure o consello dos mortos deberá achegarse a Portalén ou á Porteliña, como tamén se lle coñece, e, tras pasa-lo portelo, deposita-la correspondente ofrenda en forma de pan, de viño ou dunha candea. Feito isto non tardará en obter das ánimas do outro mundo a resposta ansiada á súa pregunta. O que aquí se revela polas almas é segredo e aquel que viole a regra verá tornárselle rouca a voz. Así di a lenda que envolve este lugar único do Monte do Seixo. Segundo vella crenza, esta impresionante porta pétrea permite o paso ó reino dos mortos, á terra dos defuntos. É por iso que sempre se debe cruzar de leste a oeste e regresar ó noso mundo desandando os pasos, pois do contrario a alma da persoa quedaría irremediablemente atrapada no outro lado, o dos defuntos.

Analizaremos, pois, esta crenza e este rito, e para facelo comezarémo-la análise desta estación mítica facendo referencia ó heroe da mitoloxía galesa Bran quen viaxaba cun caldeiro máxico que, no mundo celta, tiña a facultade de facer resucitar da morte. Os guerreiros que retornaban do outro mundo, do Alén, facíano coa particularidade de regresar mudos para non poderen conta-lo que alí viran. A coincidencia entre este relato galés e o feito de que aquel que conte os segredos revelados en Portalén torne coa voz rouca son claros e, ó noso entender, froito dun mesmo substrato cultural e de crenzas espirituais ou relixiosas compartidas. Pero os aspectos máis significativos do que acontece na Porta do Alén teñen que ver, sen lugar a dúbidas, coa festividade celta do Samaín, que sería cristianizada no século VII polo Papa Bonifacio IV substituíndoa polo día do Tódolos Santos. O Samaín marca o principio do ano novo céltico e é o tempo de honra-los defuntos. Este era o único momento do ano no que desaparecía o velo que separa este mundo dos vivos do outro, do Alén, e era posible o tránsito dun ó outro mundo. Era por tanto unha noite adimensional e atemporal e, así, pasado, presente e futuro xúntanse nesta celebración. Por esta razón tamén era unha época propicia para a adiviñación. Así nolo conta San Martiño de Dumio sancionando os costumes adiviñatorios da Gallaecia do séculoVI:

Observa-la adiviñación e os agüeros, así como os días dos ídolos, que outra cousa é senón o culto do diaño?
[…] e estades atentos a outros sinais do diaño, por medio das aveciñas, esbirros e outras moitas cousas.

Debido a estas circunstancias liminais que rodean esta noite, os membros defuntos do clan podían volver e camiñar entre os vivos. Crenza que se mantén na nosa terra no costume de non recolle-la mesa a noite de defuntos para que os antepasados mortos que veñan visitarnos esa noite atopen algo que comer. Do mesmo xeiro, os deuses tamén visitaban o lugar dos vivos polo que se procedía a facer ofrendas para a súa alimentación ritual.

Augas do ceo no posible altar de Portalén. Conta a tradición que as augas do ceo recollidas nas pías das rochas teñen propiedades curativas

Estas ofrendas ós mortos e ós deuses mantivéronse en Galicia ata ben entrado o século XVI, motivo que levou a Frei Antonio de Guevara, bispo de Mondoñedo, a face-las seguintes advertencias baixo pena de multa:

[…] hallamos costumbre en muchas partes de este nuestro obispado que en los mortuorios que hacen, y en el día de los defuntos, que es al otro Día de Todos los Santos comen y beben y ponen mesas dentro de las iglesias y lo que es lo peor, ponen jarros y platos encima de los altares haciendo aparador de ellos. Ordenamos y mandamos que ninguno sea osado en los semejantes mortuorios y honras y días de finados comer ni beber en las iglesias, so pena que pague cada uno dos ducados y el cura que lo consiente cuatro

Co Samaín comezaba o tempo do Sol pequeno, o tempo en que as tebras, representadas pola constelación das Pléiades, a nosa Galiña dos Pitos de Ouro do Castro Grande, érguense no ceo para anuncia-lo triunfo da noite sobre o día. Era a estación do ano gobernada polos reinos da Lúa, a data na que o deus Lugh, o luminoso, morría. Era o principio do inverno, que chegaba ata o Imbolc, eran os meses de escaseza de luz e a comunidade pasaba moito tempo ó redor do lume. O bardo ou o contacontos mantería entretida a súa xente. O mítico Tecelán de Carballás, sabio e vedoiro destas terras, faría o mesmo nun pasado impreciso, irrompendo nas casas e sentando ó carón da lareira sobre o seu caxato para contar historias e lanza-la súa profecía sobre o futuro e a fin do mundo. Aínda hai na aldea de Barro de Arén (Cerdedo) quen se di descendente deste misterioso personaxe, feito que nos amosa o que pode ser un interesante exemplo de xenealoxía mítica. Estas facultades adiviñatorias debían ser, por outra banda, algo propio dos pobos galaicos xa que Silio Itálico (25-101 d.C.) narrando as campañas do cartaxinés Anibal Barca di:

[…] a opulenta Gallaecia enviou a xuventude experta en adiviña-lo futuro nas entrañas, nos voos das aves e nos divinos raios. Ás veces berraban bárbaros cánticos na súa propia lingua.

Tamén Suetonio fai referencia a estas habilidades adiviñatorias dos pobos do norte de Hispania e conta que un dos ritos adiviñatorios consistía en botar achas ás augas e interpreta-las ondas que facían na auga. Tendo en conta ó ímpeto que a Igrexa, en boca do dumiense, fixo por acabar con este tipo de prácticas adiviñatorias debían ser moi comúns na Gallaecia cando menos ata o século VI.

Non vedes clarisimamente que vos enganan os demos nestas vosas observancias, que vanamente realizades, e que vos levades un chasco nos agoiros que tan frecuentemente atendedes? Porque, como di o sapientísimo Salomón: «a adiviñación e os agoiros son vanos» (Ecco 34,5). E canto o home máis as teme, tanto máis enganado está o seu corazón.
San Martiño de Dumio. De correctionem rusticorum

Tamén no XII Concilio de Toledo (681 d.C) e no XVI Concilio alúdese e sanciónase á práctica da maxia e da adiviñación entre as xentes da Gallaecia. Neste último concilio dise:

A condenación dos adoradores de ídolos, veneradores de pedras, fontes ou árbores, dos que acendesen fachos, e dos augures e encantadores con pena de cinconta azotes
Pero o Tecelán non é o único vedoiro do monte. Nas terras da Cavadosa atopamos outra figura mítica con tal virtude, Bouciga.
O Bouciga é outro dos seres míticos que habitan nas lendas tecidas ó redor do Seixo. Este trasno ciclope adiviña o futuro e dá valiosos consellos a quen llos pide en troques de tabaco.

Vemos, xa que logo, que existe unha forte tradición adiviñatoria entre os pobos celtas, costume que os textos clásicos tamén testemuñan como existente entre os pobos da Gallaecia e que perduraría ata a Idade Media. Son os ritos adiviñatorios que se ven reflectidos na mitoloxía e nas lendas das que estamos a falar.

A análise do carácter oracular destes penedos de Portalén non estaría completa se non comentase o método de adiviñación que aparece descrito no Glosario de Cormac. As similitudes entre o aquí descrito e o tipo de rito adiviñatorio que puido ter sido celebrado en Portalén falan por si mesmas.

O file mastica un anaco de carne de porco roxo, dun can ou dun gato, que a continuación deposita sobre a pedra plana, detrás da porta. Ofrécelles ós deuses sobre o altar un encantamento e despois invoca os seus ídolos. Feitiza a planta das súas dúas mans e consérvaas postas sobre as súas meixelas ata que queda durmido. A continuación, vélase por el para que non sexa nin molestado nin perturbado antes de que todo lle sexa revelado.

O Samaín tamén era unha época de celebración de feiras, os oenagh célticos; como nas demais festividades do calendario celta, e como nas demais festas, o lume esta presente. Acendíanse fogueiras no cumio dos outeiros e das montañas. Alexander Carmichael fálanos da celebración desta festividade en Escocia durante o século XIX, afirma que na véspera desta data se acendían fogueiras nos claros do bosque para a celebración dunha especie de xuntanza lúdica da que se volvía coa cara manchada pola borralla das cinzas da fogueira, práctica que buscaba simular unha aparencia fantasmal que asustase os veciños cando, xa entrada a noite, volvían para as aldeas. É o mesmo costume que aínda se mantén na celebración dos Magostos na nosa terra. Festividade que, ó igual que o San Martiño, ten moita relación co Samaín céltico gardando reminiscencias da súa ritualidade e do seu simbolismo.

Os pobos celto-atlánticos practicaban o culto ás cabezas decapitadas. Era costume trala batalla levar consigo as cabezas dos inimigos mortos como un xeito de conseguir ou facerse con certo poder que residiría nesta parte do corpo. Diodoro de Sicilia constata este costume na Hispania cando di: Os celtíberos cortan as cabezas dos seus inimigos mortos en combate e cólganas do pescozo dos seus cabalos. Entre as súas propiedades estaría a de protexe-lo lugar onde foran situadas, como despois se fixo coas representacións en pedra destas mesmas cabezas. Na noite do Samaín acendíanse fachos sobre estas cabezas cortadas ou ben iluminábanse dalgún xeito os cranios situados ó redor da muralla ou da casa para manter protexidos de visitas perturbadoras os habitantes do lugar. Os templos galos de Entremont son testemuño destes costumes asociados ás cabezas decapitadas. Este culto ás cabezas decapitadas converterase co paso do tempo, como ocorre en Galicia, na tradición de confeccionar caveiras —caveiras de melón chámanlle por terras de Ferrol— tallando calacús ou cabazas que despois son iluminadas con candeas que se introducen dentro e postas nas fiestras da casa, nos valados e nos camiños. Cómpre lembar aquí, que o Monte do Seixo está consagrado a santa Mariña morta por decapitación e cuxa cabeza cortada daría orixe as tres lagoas de Xestido.

O último aspecto interesante do rito celebrado en Portalén está relacionado coa forma de entrar e saír da porta, e co sentido en que se debe circunvala-lo monumento. Esta procesión, de norte a sur coincide coa tradición da circumbulatio céltica. Os templos galo-romanos adoitaban estar formados por unha cella rodeada dunha galería na que se practicaba unha procesión ritual denominada “circumbulatio”, sempre de dereita a esquerda seguindo a orientación do Sol, como ocorre en Portalén. Un dos rituais celtas era o denominado círculo de prosperidade, ritual que consistía en camiñar ó redor dun pozo, do lume ou dunha pedra sagrada simulando o movemento do Sol, no sentido das agullas do reloxo, coa finalidade de favorece-la prosperidade e o beneficio dos deuses.

No Monte do Seixo, na Porta do Alén e nas tradicións a ela asociadas, consérvase grande parte de todo o ritual e simbolismo que envolve esta festividade céltica do Samaín. A xente deixa ofrendas ós defuntos, en forma de pan e viño, polo que é probable que as pías de Portalén e a pedra en forma de mesa ou altar rupestre teñan algo que ver con este costume. É o momento en que ultrapasando a porta pétrea se pode acceder ó Alén, o Sidh e pedirlles consello ós defuntos, por tanto témo-lo carácter adiviñatorio ou oracular do lugar e desta máxica data. Así mesmo, está presente o lume en forma das candeas que se acenden para honrar ou guia-los mortos na súa viaxe ó Outro Mundo —ou na súa liberación do Purgatorio na reconvertida tradición cristián—, faise unha circumbalatio dos penedos segundo o sentido do Sol ó xeito que se facía nos templos galorromanos e nos ritos celtas e, por último, a presenza das cabezas cortadas aparece na haxiografía da santa protectora do monte.

Vemos como todos estes costumes encaixan perfectamente nos ritos propios do Samaín polo que en vista das probas non se pode nega-la forte relación que este lugar debeu ter coa festividade celta da morte. Así que xa saben, aquel que necesite o sabio consello dos seus defuntos encamíñese a Portalén, alí agardaralle a resposta ansiada, a maxia das pedras a mitoloxía viva dun pobo e, quizais, o megalito máis espectacular do noso país.

Texto extraído do libro: Deuses, Mitos e Ritos do Monte do Seixo. Unha proposta interpretativa en clave céltica de Rafael Quintía

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: