• BENVIDOS Ó BLOG DE RAFA QUINTÍA

  • SOBRE O AUTOR

  • © Fotografías blog: Rafa Quintía

  • A LINGUAXE DAS CAMPÁS. ETNOGRAFÍA DOS SINOS

  • MARIÑA: DE DEUSA A SANTA

  • MONTE DAS CROAS: ANTROPOLOXÍA DUN CASTRO

  • ANÁLISE ESTRUTURAL E SIMBÓLICA DO MITO DA MOURA

  • LA HISTORIA DE GALICIA EN 50 LUGARES

  • USO SIMBÓLICO DO CUARZO NA CULTURA GALEGA. Aspectos etnográficos e arqueolóxicos

  • PATRIMONIO INMATERIAL DE SAN MARTIÑO DE SALCEDO

  • ALICORNIO. O PODER DO CORNO DE UNICORNIO NA MEDICINA TRADICIONAL GALEGA

  • A NOSA SEÑORA DA LANZADA. Estudio antropológico de un santuario costero.

  • PARA CANTAR VEÑO EU! Unha viaxe pola cultura musical galega da man dos Chichisos

  • DE VELLO, GAITEIRO! Biografía do grupo de música tradicional Os Chichisos

  • DEUSES, MITOS E RITOS DO MONTE DO SEIXO. Unha proposta interpretativa en clave céltica.

  • Á SOMBRA DE BOUZA PANDA. Poemario de trincheira e maldizer

  • MADAMAS E GALÁNS. HISTORIA DO ENTROIDO DE COBRES

  • MUÍÑOS, A MEMORIA DA AUGA.

  • Documental “SETE CAMIÑOS. ENCRUCILLADA DO TEMPO”

  • Documental “COMUNEIROS. Cen anos de vida e loita polo monte de Salcedo”

  • Documental “Monte do Seixo. A Montaña Máxica”.

  • Curtametraxe documental “NOITE DE REIS COS CHICHISOS”

  • A PEDRA DO FUNDAMENTO

  • “FEITO NA CASA”

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº6

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº5

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº4

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº3

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº2

  • “FOL DE VELENO. Revista de Etnografía e Historia de Galiza”. Nº1

  • ALBIÓN GALAICA

  • “GALICIA ENCANTADA: O país das mil e unha marabillas”

  • “OS MOUROS E AS MOURAS: MÁXICOS ENIGMÁTICOS DA MITOLOXÍA POPULAR”. Actas das V Xornadas de literartura de tradición oral.

  • POEMARIO DOS GAFOS. Obra colectiva.

  • CATÁLOGO-GUÍA do Espazo Natural e Arqueolóxico dos Sete Camiños

  • AS PONTES DE PONTEVEDRA. Libro da exposición do mesmo nome. (Obra colectiva)

  • ATAS DAS JORNADAS DA LITERATURA GALAICO-PORTUGUESA 2012-2014

  • ACTAS DAS II XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ACTAS DAS I XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ENTRADAS POR ORDE CRONOLÓXICA

  • CONTADOR

    • 117,273 hits
  • Follow Á Sombra de Bouza Panda on WordPress.com

O PANTEÓN CELTA E OS DEUSES GALAICOS


Cabeza cadriface
(Museo arqueolóxico de San Antón, A Coruña)

Falaremos hoxe de deuses celta e da súa relación coas divindades galaicas que recolle a hepigrafía galaicorromana.

Aínda que se adoita falar de panteón celta, na relixión e na mitoloxía celta non existe propiamente un panteón como pode se-lo grego ou o romano, senón que máis ben atopamos unha grande cantidade de deuses. Por exemplo, entre os celtas non existiría unha deusa do amor, equivalente a Afrodita ou a Venus, aínda que case tódalas deusas célticas amosan un marcado carácter sexual. Se ben algúns deuses son comúns a todo o mundo celto-atlántico, como pode se-lo deus Lug, a maioría das veces estamos a falar de deidades locais. A miúdo, trátase dun mesmo deus, coas mesmas funcións pero con distintos nomes segundo o lugar no que se lle renda culto. Podemos atopar deusas-nai, deusas de terra, da fertilidade, deusas das augas e mesmo deusas guerreiras. Podemos citar a Boann (deusa do río Boyne), a Ana, Anu ou Danu, a Medb, a Epona, a Rhiannon, a Brigantia, a Dea ou Deva, entre outras. Ademais destas divindades, teriámo-las diferentes trindades —grupos de tres deusas— ou de deusas trifuncionais, con tres aspectos ou representacións diferentes, como as Morrígna: Morrígan, Macha e Badb; as tres Machas, que eran unha e ó mesmo tempo tres; as tres personificacións femininas de Irlanda: Ériu, Banba e Fódla; ou a deusa acuática e triple Coventina da que atopamos mostra do seu culto na antiga Gallaecia.

Segundo a especialista en cultura celta Anne Ross

O tipo básico de deusa céltica era ó mesmo tempo nai, guerreira, harpía, moza doncela, transmisora de fertilidade, posuidora dun forte apetito sexual que a levaba a buscar compañeiros sexuais mortais e inmortais, fornecedora de prosperidade ó país, protectora de hatos e rabaños

A pesar desta multitude de deidades, todo fai pensar que existiu unha certa unidade no corpo de crenzas, cultos e ritos relixiosos en todo o mundo céltico pero, a influencia de cultos indíxenas anteriores e os efectos do contacto coas civilizacións do Mediterráneo tería variado dunhas terras a outras. Como consecuencia desta posible homoxeneidade das crenzas relixiosas dedúcese tamén que debeu de existir algún tipo de sacerdocio similar e común a todos estes territorios, xa sexan os druídas galos dos que fala Xulio César ou os hieroskopos lusitanos de Estrabón.

As tres fontes principais de información acerca da relixión celta son: os escritos sobre os celtas que nos legaron os autores clásicos, o rexistro arqueolóxico e os antigos mitos da tradición oral irlandesa e galesa, que serían manuscritos no Medievo, principalmente por monxes cristiáns.

Parece patente na historiografía relixiosa a idea da existencia dunha serie de deuses célticos que poderiamos chamar universais, que terían o seu
reflexo en distintas divindades locais que aparecen na epigrafía con numerosos epítetos.


Aras no Museo Nacional de Arqueoloxía de Lisboa

A meirande parte dos teónimos atopados na zona occidental da Península Ibérica expresan a veneración local de deuses protectores cuxos nomes aparecen frecuentemente relacionados cos nomes das comunidades ou castros nos que habitan. Semella indiscutible o carácter céltico dos teónimos galaico-lusitanos, pero o grande número de nomes de deidades celtas non quere dicir que existise un panteón de centos de deuses senón que posiblemente cada pobo, cada tribo ou treba tería un deus que faría as funcións de protector desa tribo e garante da fertilidade da terra. Moitos dos nomes que atopamos, pois, non son realmente nomes de deidades senón que se corresponden a atributos asociados a esa deidade.

O antropólogo francés Dumézil definiu as tres funcións que ordenan o panteón celta e o seu universo cultural. Estas son:

-A Soberanía terrible e benévola
-A forza brutal
-A fertilidade e as artes e oficios que con ela se relacionan

Estas tres funcións personifícanse no mundo celta en cinco deidades, tal e como nos explica Marcel Brasseeur:

-Ogma ou Ogmios: Deus da Soberanía terrible, señor da maxia e dos xuramentos que someten a quen se opón a el.
-Eochaíd Ollathair: O oposto de Ogma, o ”pai de todos”, o deus da luz, da orde social, dos contratos.
-Dagda: A Soberanía
-Nuada: O deus da guerra que a preside pero non a fai.
-Goibnu, Diancecht ou Belenos: deus da fertilidade.

Xunto a estas cinco deidades masculinas está a Gran Deusa Nai, Dana, a Ana bretona, Brigit, Macha en Irlanda, Don en Gales, Rhiannon, Epona ou Divonna na Galia.

Moitos autores clásicos traduciron ó seu sistema relixioso os nomes dos deuses célticos designando as divindades indíxenas co nome das deidades romanas máis próximas, tal como fixo, por exemplo, Xulio César ou Estrabón. Nisto consistiu a interpretatio romana, na asimilación das deidades nativas ás romanas.


Deus Mercurio
(Museo Nacional de Arqueoloxía de Lisboa)

Así, entre outros deuses, Lug foi identificado con Mercurio, Ogmios/Ogme foi asimilado a Hércules e Taranis a Xúpiter. Estrabón cita entre os deuses da Hispania unha divindade guerreira venerada polos pobos do norte que el identifica con Marte. Tamén Xulio César cita a Marte como unha das principias divindades dos celtas, ó igual que farían Silio Itálico, Floro e Lucano. O rexistro arqueolóxico dá testemuño de vinte divindades asociadas a Marte atopadas na Península Ibérica. Outros autores identificarían ese Marte ou Mars latino co Esus celta, a Dispater con Taranis e a Mercurio con Teutates. Para outros, en cambio, Mars sería Teutates, Mercurio sería o equivalente a Esus e Xúpiter asociaríase con Taranis. Como se pode ver non está claro dabondo o tema das equivalencias entre deidades latinas e celtas. Crese que foron os propios indíxenas os que tomaron a iniciativa encargando aras escritas en latín e que as elites indíxenas lideraron o proceso ávidos de obteren un prestixio que lles permitise a rápida integración na estrutura do Imperio e mante-lo seu status.


Ídolo celta
(Museo arqueolóxico Martíns Sarmento, Guimarães)

A teor dos estudos arqueolóxicos, e tal como indica J. M. Blázquez, podemos comprobar que a relixión celta en Hispania non se diferenciou substancialmente da que practicaban os celtas residentes noutras rexións de Europa. Quizais a excepción sexa a ausencia xeneralizada de imaxes de deuses, que son frecuentes na Galia, ou a problemática sobre o tema do sacerdocio celta debido á inexistencia de testemuñas históricas que falen de druídas en Hispania.

As dúas principais fontes para coñece-la relixión celta en Galicia son a arqueoloxía e a epigrafía, que recolle multitude de teónimos indíxenas. A relixión galaica tiña un fondo animista. Seguindo os estudos de L. Monteagudo podemos agrupa-los seus deuses en:

1.Personificación de accidentes naturais como montañas (asimilados a Xúpiter e Marte), penas, ríos, fontes (ninfas)
2.Deuses protectores: divindades asimiladas a Ares-Marte, deusas nai da fertilidade da terra, Lucoves protectores dos artesáns, divindades dos camiños e encrucilladas, divindades de bosques e plantas, divindades en forma de porco ou xabaril.
3.Deuses protectores tópicos ou xentilicios como Aerno, Bandua, Brico, Corono, Cosuena, Poemana, etc. e os que aparecen nas inscrición unidos a Lares, Xenio e Tutela. Tamén se lle rendía culto ó Sol e ó lume, ós mortos, ó falo e realizábanse prácticas adiviñatorias, sacrificios que levaban consigo a realización de ofrendas.

O número de divindades galaicas conservadas pola epigrafía romana atopadas na antiga Gallaecia representan máis da metade das de toda a Península Ibérica. Tito Livio cita a Marte como o deus predilecto das tribos hispanas sendo, segundo el, o principal deus do seu panteón. Aparece citado na Gallaecia en numerosas inscricións acompañado de epítetos indíxenas como Mars Tilenus (en Los Villares, León), Mars Tarbucellis (en Montariol, Braga) ou Mars Cariociecus (en Tui, Pontevedra). O deus indíxena que aparece nas inscricións co nome do deus romano Marte e epítetos indíxenas tería para algúns historiadores un carácter guerreiro pero tamén aparecería como protector da colectividade e deus do territorio. Outros historiadores falan de que este Marte tería carácter funerario e tamén solar.


Aras no Museo Nacional de Arqueoloxía de Lisboa

Malia a que Estrabón di que os galaicos son ateos, isto non debe entenderse como que non tiñan deuses senón como que non tiñan representacións antropomorfas deles. Estrabón fala dunha deidade á que os pobos do norte de Hispania lle danzaban nas noites de plenilunio e que puido se-la Lúa. Esta divindade tradicionalmente identificada coa Lúa podería pórse en relación co deus do que os galos se senten descendentes. Sería o que Xulio César denominou Dis Pater. Estrabón tamén fala dun deus indíxena que el identifica co grego Ares ó que se lle dedicarían sacrificios.


Ara dedicada a Lucubu
(Museo arqueolóxico de San Antón, A Coruña)

Lug ou Lugus é o deus pancelta por antonomasia, identificado co Mercurio galorromano, como dixemos. É un deus de carácter solar, luminoso, heroico e guerreiro. O santuario de Peñalba de Villastar, en Teruel, sería un dos máis importantes centros dedicados a este deus, o que confirma a extensión do seu culto na Península Ibérica. Pero cómpre lembrar que cinco das sete epigrafías atopadas en Europa que posiblemente fagan referencia a este deus foron atopadas en Galicia.

As augas foron de grande importancia dentro da estrutura da relixión celta pois, entre outros aspectos, representaban a porta de tránsito ó Outro Mundo. Deusas relacionadas coas augas foron Covetena de Lugo ou as Nimphae Lupianae de Guimaraes, en Portugal, a Nimphae Tanitacuae de Baños de Molgas, Ourense, ou a Nimphae Ameucni de León. Bandua sería outra das deidades con carácter acuático ó igual que Nabia, que tería tamén un carácter tutelar. Outra dos deuses que figuran na epigrafía galaica sería Cosus, deidade de carácter guerreiro, e tamén Reve, da que se atoparon tres inscricións en Ourense. Tamén as Matres celtas aparecen na epigrafía da Gallaecia e simbolizarían a feminidade da terra e das augas.


Ara dedicada a Coso Udaviniago
(Museo arqueolóxico de San Antón, A Coruña)

Nabia e Reva implicarían conceptos de xeografía sagrada e soberanía guerreira, simbolizando a entrada ó Máis Aló a través do elemento acuático e da chaira do combate. Bandua e Cosus terían carácter guerreiro. O epíteto Oenaecus —aplicado a Cosus— faría referencia ás grandes festas e reunións asemblearias do mundo celta.

Moitas son tamén as referencias ós Lares Viales, de culto posiblemente introducido polos romanos pero de esencia indíxenas, Lares Gallaecorum.

A maioría dos nomes de deuses indíxenas aparecen unha soa vez, como por exemplo Rego, rei mencionado nunha inscrición lucense, que sería unha deidade suprema do panteón celta galaico ou Vacocaburius en Astorga, León, de carácter protector como tamén o é Cromgin Toudadigoede, aparecido en Mosteiro Rubiera, Ourense.

Outras deidades relaciónanse coas montañas como Candeberonius Caeduradius (de Vila Nova da Mares, Braga), I.O.M. Candiedo (en Galicia) ou Iupiter Candamius (no convento Astur), todos eles deuses das montañas asimilados ó Xúpiter romano. Outros deuses das montañas serían Albocelus (en Vila Real, Portugal), Albocus (en Alonsos, Ourense) ou Vestius Aloniecus (en Lourizán, Pontevedra) asociado ó touro ou a unha divindade astral de tipo cnóctico e tamén relacionado por algúns autores co deus pancéltico Lug e para outros, como André Pena, co psicopompo Oghmios “O Camiño”.

Deidade vinculada ó lobo e de carácter infernal sería Vaelicus, similar ó Sucellus galo. Caro Baroja insinúa a posibilidade da existencia dunha divindade ecuestre entre os celtas hispanos, de igual xeito que existía entre os pobos celtas doutras rexións atlánticas; probas desta posible deidade atopariámolas nas cerámicas de Numancia onde se representa un home con cabeza de cabalo ou unha figura humana con catro patas. Imaxes que aparecen acompañadas de símbolos solares e que poderían ser, para algúns historiadores, representacións dese deus cabalo que na Península se vincularía co culto ó Sol. F. Benoit insiste tamén no carácter funerario, como símbolo de inmortalidade, que adoitan posuí-las representacións de cabalos entre os celtas. Existe, asemade, unha estreita vinculación entre o cabalo e os cultos solares: lémbrese a peza atopada en Dinamarca coñecida como o carro Solar de Trundholm (1650a.C.), representación en bronce e ouro dun carro que porta un gran disco solar que é tirado por un cabalo.


Ídolo. Cultura Castrexa.
(Museo do Monte Tecra)

O escritor grego Diodoro fala, nun dos seus textos, da existencia en Iberia do culto ós touros e di que as vacas son animais sagrados para estes pobos. Posiblemente esteamos fronte a un culto indíxena vinculado á gandería —base da economía de moitas destas comunidades— e á fecundación. Algúns dos bronces votivos atopados na Península, como o carro do museo de Guimarâes e os procedentes de Castelo, os verracos ou as pinturas de Numancia —onde se representan touros e danzas— serían indicativos deste culto ó touro. Ademais, para algúns historiadores é probable a existencia de certa relación entre o touro e Marte, como ocorría na Galia, o que explicaría un bronce que se expón no Museo Nacional de Arqueoloxía de Madrid e que representa a Marte portando un casco de tres cornos e sobre a súa coraza un bóvido.


Aras no Museo Nacional de Arqueoloxía de Lisboa

A historiadora Rosa Brañas chega ás seguintes conclusións no estudo do panteón dos deuses galaicos:

1.Existen múltiples deuses e unha xerarquía entre eles.

2.Algún destes deuses representa ideas moi concretas sobre as forzas que xeran o universo (deuses celestes e deuses polifuncionais) ou sobre a morte e as súas vías de tránsito (os ríos de Reve e de Navia, por exemplo).
3.Outras divindades patrocinan actividades ou institucións sociais típicas, como a guerra e os pactos sociais (sería o caso de Bandua) ou as asembleas populares (o exemplo do deus Coso).

4.Os deuses contribúen a crear espazos imprescindibles para a vida colectiva nos que se acollen múltiples actividades, pero tamén participan na construción dunha certa orde xeopolítica: os santuarios son definidores por excelencia do territorio comunitario.


Ídolo celta
(Museo de San Antón, A Coruña)

Lembranzas destes cultos e destas deidades atopámolas, na miña humilde opinión, entre o patrimonio inmaterial e material que atesoura a nosa terra. Formulámo-la hipótese de que tras moitas das lendas da mitoloxía galega, da haxiografía dos nosos santos e dos ritos celebrados en moitos dos nosos santuarios é posible atopa-la reminiscencia dalgunha destas deidades. Mais iso quedaré para outra ocasión.


Fonte Santa de Santo Hadrián
(Malpica)

Advertisements

Unha resposta

  1. Sería de graninterés intentar recuperar los nombres originales de las deidades celtas gailacas partiendo de los epítetos romanos y buscando similitudes entre aquellos.

    Candeberonius Caeduradius, Candiedo, Iupiter Candamius, parecen que podrían ser diferentes denominaciones de una msma deidad que podríoa denominarse CAND o CANDÉ

    Albocelus y Albocus, podrían referirse a una sola deidad igualmente, que podría denominarse ALBOC

    Y así con todos los nombres de origen romano, suprimiendo las terminaciones latinas.

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: