Monthly Archives: Agosto 2012

A VIRXE PEREGRINA E O TEUCRO HERACLEO

ARTIGO PUBLICADO O SÁBADO 11 DE AGOSTO NO SUPLEMENTO DO DIARIO DE PONTEVEDRA

TEXTO DO ARTIGO

A VIRXE PEREGRINA E O TEUCRO-HERACLEO

 A Virxe Peregrina e a súa fermosa igrexa son hoxe por hoxe unha das iconas máis famosas e representativas de Pontevedra. A Peregrina, malia non se-la patroa da vila, converteuse co paso do tempo nun dos signos de identidade das xentes da Boa Vila e nunha das virxes obxecto de máis devoción. E iso non é por casualidade. Pontevedra, grazas á súa localización na depresión meridiana —verdadeira autoestrada natural de penetración no territorio galaico— foi dende a máis remota antigüidade un privilexiado punto de encontro e de paso. Por aquí discorrían a vía romana XIX do itinerario de Antonino, camiños de arrieiros e, como non, o camiño portugués a Compostela, a carón do cal naceu, aló polo 1753, a devoción á nosa Virxe Peregrina. Naquela vella capela da Nosa Señora do Camiño, hoxe desaparecida, rendéuselle culto por primeira vez á virxe que viste roupaxe de peregrino. Anos despois, no 1778, construiríase o actual templo da Peregrina, nun terreo extramuros, pertiño da antiga porta de Trabancas e a carón do camiño de Santiago onde no ano 1776 xa se erixira unha capela provisional de madeira.

A Virxe Peregrina

O santuario da Virxe da Peregrina evoca a ese carácter de Pontevedra e a súa importancia nas rutas xacobeas. Os símbolos que nos remiten a ese universo viaxeiro van máis alá da súa planta deseñada polo arquitecto Arturo Souto en forma de cuncha de vieira —verdadeiro símbolo distintivo do peregrino a Compostela— ou da súa advocación mariana vestida con sombreiro de á ancha, capote, esclavina adobiada de vieiras, zurrón e bordón de peregrino coa cabaza para leva-la auga da que nunca falta en Pontevedra para dar de beber a quen pasa, pese a que o río dos Gafos xa non corra puro e cristalino malia os titánicos esforzos dos benqueridos amigos de Vaipolorío. Hai outros elementos da arquitectura do templo, dicía, que nos remiten a ese mundo de viaxeiros e antigos camiños, e diso quero falarlles.

 

Igrexa da Virxe Peregrina e o Teucro heracleo. Pontevedra.

Non pasará desapercibido ó bo observador o conxunto escultórico que coroa a fonte da Peregrina, adobío posterior á construción do templo. A escultura identifícase con Teucro, a quen se lle atribúe a fundación de Pontevedra. Mais o Teucro que aquí vemos representado é un Teucro peculiar a quen vou alcumar como “Teucro heracleo”. Pero vaiamos por partes. Teucro, fillo ilexítimo do rei de Salamina Telamón e da princesa troiana Hesíone, participou na guerra de Troia co seu irmán Aiax. Trala caída de Troia, o noso heroe emprende o seu regreso a Salamina pero, por desacordos respecto á morte do seu irmán, o seu pai Telamón condénao a desterro de por vida. Tras varias peripecias recala na  Península Ibérica onde funda Cartaxena e, posteriormente, a cidade de Hellenes, a nosa actual Pontevedra. Sería nesta terra galega onde, segundo Asklépiades, Trogo Pompeio, Estrabón e Xustino, acabaría Teucro os seus días. Pero foi Pedro de Medina no seu Libro de las grandezas y cosas memorables de España quen en  1548 se faría eco da suposta viaxe de Teucro a Galicia, abrindo, deste xeito, as portas á popularización desta lenda fundacional. A finais do XVI o mito estaba plenamente aceptado e así ficou reflectido oficialmente cando o alcalde Melchor de Teves colocou na fachada da casa do concello a lápida coa famosa inscrición Fundote Teucro Valiente.

A historia de Teucro non é o único mito que relaciona a fundación dunha vila galega cos heroes gregos. A Tui, Iria Flavia ou á Coruña atribúenselles a mesma orixe. Quizais todas estas lendas, á parte do intento de busca dun pasado glorioso e clásico para os galegos, poderían se-la pegada mitificada das relacións marítimas que dende a Idade do Bronce existían entre o litoral atlántico galego e o Mediterráneo. Contactos que sempre foron máis alá do comercial, implicando tamén un transvase cultural entre ámbolos dous mundos.

Vemos pois como o fabuloso libro pétreo que é o santuario da Peregrina remítenos tamén a outras antigas rotas, a outros camiños e a famosos viaxeiros que elixiron como destino estas terras de Pontevedra. Pero non foi Teucro o único que así fixo. Dicía hai un anaco que o Teucro da Peregrina é un Teucro peculiar, pois a devandita escultura representa o heroe de Troia loitando cun león no que é unha clara alegoría ós doce traballos de Heracles e ó episodio no que derrotou o temible e invulnerable león de Nemea. Por que se representa a Teucro loitando co león de Nemea coma se fose o mesmísimo Heracles?  Terá algo que ver con que ámbolos dous partiron un día dende Grecia camiño destas terras atlánticas?  Heracles —o Hércules latino—, fillo do deus supremo Zeus e da mortal, Alcmena, foi o maior heroe grego. Os logros máis famosos de Heracles serían os doce traballos que lle encargou o rei de Micenas Euristeo como castigo por ter matado, nun arranque de tolemia, ós seus fillos. Pero que relaciona a Heracles con Galicia?

 

Hércules (Heracles) na fachada da basílica de Santa María. Pontevedra.

No universo simbólico dos gregos todo o que estaba máis alá do mediterráneo, pertencía ó mundo do descoñecido. Por iso pensaban que a Illa dos Benaventurados, o paraíso onde ían os afortunados trala morte, ficaba nestas latitudes de poñente. Hesíodo na súa obra Os traballos e os días relata como os heroes mortos na guerra de Troia e Tebas “habitan nos confíns da Terra, lonxe dos inmortais. Sobre ela reina Cronos. Viven libres de preocupacións nas illas dos Todo Poderosos e Benaventurados, perto do Océano de simas profundas”. Galicia era, e é, a meta do Sol, o lugar onde morre cada día, polo que se identificou co Outro Mundo. Galicia era pois para os gregos e romanos  un lugar máis aló do Lethes —o noso Limia—, alí onde o Sol se embarca diariamente na súa copa camiño do Alén para volver renacer co novo día.  Por este motivo os mitógrafos  gregos identificaron este percorrido solar, dende o nacemento no Oriente cara a morte no Occidente, co décimo traballo de Heracles, aquel que o levaría a Occidente na procura do gando de Xerión. Nese décimo traballo Euristeo encargoulle a Heracles que roubase os bois de Xerión, un xigante de tres cabezas que vivía  na illa Eritia, nalgún lugar do Atlántico. Contan que cando Heracles ía cruzando o deserto de Libia, camiño das costas atlánticas,  o Sol era tan aterrador que, bañado en suor pola calor implacable, Heracles cargou o seu arco e comezou a lanzarlle frechas a Helios, o deus do Sol. Helios, atemorizado polo imprevisto ataque de Heracles, díxolle que lle daría o que quixese con tal de que deixase de tirarlle frechas. Heracles aceptou o trato, desculpouse e pediulle que lle deixase a copa coa que viaxaba cada noite ás profundidades do mar. Helios accedeu á súa petición e así foi como Heracles, montado na copa do Sol (a que hoxe figura no escudo de Galicia, segundo algunhas interpretacións), puido viaxar ata a illa atlántica de Eritia. Tras cumpri-lo seu traballo e mata-lo xigante e o seu can gardián Orto, Heracles devolveulle a copa a Helios e regresou a Grecia cos bois de Xerión. A mitoloxía galega quixo situar en Brigantium, xunto a Torre de Hércules,  o escenario deste episodio épico.

 

Solpor sobre o cabo de Fisterra.

No século III a.C. Aristóteles, na súa obra Mirabilia, fala dun antigo camiño de peregrinaxe que cruzaba parte de Europa ata a Península Ibérica e que xa por entón contaba con protección para os camiñantes da rota e cunha infraestrutura hospitalaria para acolle-los peregrinos: “sosteñen que de Italia até o País celta, e os Celtoligios e Iberia existe un camiño nomeado Heracleo, e se por el peregrina un grego ou indíxena, é tomado baixo protección dos que viven perto para que non sufra ningún atropelo e que esixen o castigo contra os responsables de que padecera inxustiza”.Velaí o camiño de Heracles.

Pero se a igrexa da Peregrina garda a lembranza de Heracles,  baixo o seu alter ego local Teucro, aquel que se achegue á basílica de Santa María poderá contemplar tamén, na súa fachada principal, a representación deste grande heroe grego de dende o alto do templo albisca o horizonte atlántico que un día cruzou. Mais non acaba aquí a historia. No monte de San Martiño de Salcedo, xa no linde con Lourizán, existe un petróglifo medieval que representa a dúas figuras antropomorfas armadas con lanza e casco. A gravura está catalogada como petróglifo de Pumariño, pero as xentes de Salcedo refírense a estes penedos de xisto como a Pedra ou as Pedras de Heraclio. Por iso eu, que afundo as miñas raíces na parroquia de Salcedo, gosto de crer —e permítaseme a licenza mítico-literaria— que aquela xa gastada  gravura de Pumariño evoca o paso do nobre heroe grego por estas terras pontevedresas, quen, ó igual que lle aconteceu a Castelao, non se resistiu ós encantos de visita-la parroquia de San Martiño.

Pedra de Heraclio. San Martiño de Salcedo.

Hoxe en día, como hai miles de anos, Pontevedra, coa súa fermosa ágora da igrexa con planta de vieira, segue sendo porto de destino, punto de encontro, cruzamento de camiños e de xentes e lugar de paso obrigado para miles de viaxeiros e turistas que sempre atopan aquí pousada e repouso. Por todo iso, e parafraseando a Enrique IV de Francia, a Boa Vila ben vale unha misa, e se esta se canta na igrexa da Virxe Peregrina moito mellor, pois non hai mellor patroa para un viaxeiro que aquela que fixo do camiño e da romaxe o seu sinal de identidade. Que teñan vostedes bo camiño!!

Santuario da Virxe Peregrina. Pontevedra.

A TORRE DOS MOUROS, UN NOVO MODELO DE ARQUEOLOXÍA SOCIAL

Esta fin de semana rematou a escavación arqueolóxica na Torre dos Mouros de Lira, no concello de Carnota. Como xa comentei nese taboleiro persoal que é o facebook, para un servidor foi un verdadeiro pracer e privilexio poder achega-lo meu pequeno e modesto gran de area a esta aventura arqueolóxica e social que foi e é o proxecto da Torre dos Mouros. Así que dende esta torre virtual na que me agocho quero da-las grazas ó equipo técnico, ós arqueólogos e a tódolos voluntarios que fixeron posible esta escavación e que tan a gusto me fixeron sentir. Sei que non é xusto personalizar, pero véxome na obriga de expresa-lo meu agradecemento sincero a Antón Malde —director da escavación— e a Manuel Gago e a Sole pola súa amabilidade e agarimoso trato que me deron e, por suposto, á dona da pensión na que me aloxaba, a Casa Dosil (restaurante Xouba), que me convidou a almorzar de balde ó saber que estaba a traballar na Torre dos Mouros, o que demostra que a xente ten máis sensibilidade por este tipo de proxectos dos que algúns pensan.

 

Non vou falar aquí sobre o aspecto histórico e arqueolóxico deste xacemento, nin sobre as hipóteses e avances da investigación, pois nin me corresponde a min nin é ese o motivo deste post. Se queredes saber máis sobre o xacemento podedes estar perfectamente informados na web:

 http://torredosmouros.net/

Eu falareivos doutro aspecto desta aventura, pois o meu interese neste proxecto ía moito máis aló do puramente arqueolóxico ou histórico. Máis alá de descifra-la incógnita de saber que era esta fortificación, cal é a súa datación e cal foi o seu uso, o pioneiro proxecto da Torre dos Mouros ten un enorme interese dende o prisma sociolóxico e, por extensión, antropolóxico.

 

Este interese no modelo posto en marcha en Lira, e que me levou a participar nel, ven dado polo feito de que A Torre dos Mouros é unha vangardista aventura arqueolóxica coral e poliédrica, onde as diferentes dimensións do proxecto se combinan de tal xeito que conforman unha nova proposta de ve-la arqueoloxía, onde a investigación vai da man da divulgación a tempo real, onde as novas tecnoloxías, a potencia do audiovisual e as redes sociais cobran protagonismo como novas xanelas virtuais ó servizo da divulgación e da posta en valor do noso patrimonio. Un proxecto onde o meticuloso e estrito traballo dos arqueólogos e especialistas susténtase na colaboración directa dos voluntarios que se converten en actores e valedores do seu patrimonio, onde a sociedade local vese imbricada no proxecto ata o punto de que este non só reverte na comunidade en forma de fonte de coñecementos —sempre recíproco— (cítese o exemplo das barferencias) senón que, asemade, xera recursos económicos e consumo na propia comunidade local.  Un proxecto onde a interacción coa xente e a retroalimentación que iso produce son tamén peza clave dos alicerces desta proposta de intervención, xa digo, pioneira no noso país e, atrévome a dicir que, en Europa.

O modelo posto en marcha na Torre dos Mouros, e xa experimentado na Pedra Furada, marca, ó meu humilde modo de ver, un antes e un despois no xeito de xestionar este tipo de intervencións. Fundamentalmente por dúas variables: a divulgación e a participación.

 

O tema da divulgación dos resultados e avances feitos na escavación arqueolóxica e a posibilidade de que a xente acceda á propia escavación e coñeza o xacemento in situ e de primeira man na voz dos arqueólogos é algo fundamental para achegar esta disciplina á cidadanía, para incrementa-lo noso coñecemento xeral no mundo da historia e da arqueoloxía, para acouta-lo campo libre deixado a outros discursos históricos máis laxos ou infundados pero de grande eco social pola falla de información e de coñecemento xeral en materia arqueolóxica. Pero ademais, e sobre todo, abri-las escavacións á cidadanía é unha obriga moral da arqueoloxía cando esta se fai con cartos públicos, é dicir, pagados co peto da cidadanía. O pobo ten dereito a saber que se fai con eses cartos, en que se empregan e cal é o beneficio social, intelectual ou cultural que obtén coa súa “inversión”. O escurantismo en torno ó patrimonio, o elitismo que nega o acceso ós xacementos ou ós fondos arqueolóxicos que colapsan os almacéns dos museos provinciais, a non publicación de resultados dunha escavación arqueolóxica e mil exemplos máis que podería citar non só son reprobables moral e eticamente senón que deberían ser un delito equiparable á malversación de fondos públicos. Por iso, proxectos como o da Torre dos Mouros ou as visitas e conferencias postas en marcha na última campaña de escavación do castro da Lanzada ou as do castro de Ribadumia (ámbalas dúas dirixidas polo arqueólogo Rafael Rodríguez) son pioneiras, revolucionarias e un sopro de ar fresco e lúcido no mundo da arqueoloxía galega, demasiado anquilosado, endogámico e,  permítaseme a erótica metáfora, onanista.

Sei que este tipo de proxectos hoxe en día aínda contan con moitas resistencias a distintos niveis. Coido que esa resistencia só podo vir orixinada ou pola falla de información e ignorancia ou pola mala fe daqueles que se ven incapaces de estar ó nivel que demanda a cidadanía e de da-lo servizo social e cultural polo cal cobran os soldos que todos pagamos.  Por que non debemos esquecer que o fin de calquera ciencia social (como é a arqueoloxía, a historia ou a antropoloxía) é xerar coñecemento que reverta na sociedade. Axudar a entende-lo que fomos e o que sucedeu no pasado para sabe-lo que somos e ónde imos, para te-la carta de marear necesaria para orientármonos e sobrevivir no noso presente devir histórico.

Algúns “eruditos” non deberían de esquecer nunca que o fin último do seu traballo de investigación non é obter méritos académicos para ter unha praza fixa ou obter maior prestixio, nin acada-lo máximo número de citas ou a maior cantidade de artigos publicados en revistas que xeralmente —e por desgraza— só chegan ós mesmos que as fan, senón producir coñecemento e divulgalo entre aqueles que pagan e sosteñen as institucións, universidades, museos e demais organismos públicos onde moitos traballan. Por iso entendo que para algúns proxectos como estes poidan chegar a ser molestos porque os poden deixar en evidencia, mais cando os tempos trocan un ten dúas opcións: mudar con eles, adaptarse e estar á altura ou meterse nun frasco de formol para que o amosen na vitrina dun museo de fósiles e especies extintas. O bo deste xogo que un sempre pode elixir.

O outro punto base sobre o que pivotan este tipo de aventuras de arqueoloxía social é a participación da xente. Explicarei isto cun simil, unha comparación que establecín nun momento de reflexión que tiven entre que movía unha pedra, cortaba un toxo e acarretaba un capacho de terra.  Irei paso a paso, empezando polo principio.

Nun extremo da muralla que dá acceso ó recinto fortificado hai unha formación rochosa que garda unha pequena cova ou abrigo natural. Este habitáculo foi transformado e readaptado para crear un espazo máis amplo do que era orixinalmente, as pedras foron traballadas, outras colocadas, etc, etc. A improvisada garita, pois iso semella, ten un par de buratos polos que albisca-lo mar de Carnota e os seus areais.

Pois ben, atopábame eu traballando neste espazo —alcumado por nós “o apartamento”— en compaña do colega da SAGA e arqueólogo  Lukas Santiago, cando nun  momento de respiro e bucólica soidade ollei pola pequena fiestra de pedra e observando a praia de Carnota lembrei que dez anos antes, naquel pesadelo negro de chapapote e incompetencia,  estivera alí mesmo traballando tamén de voluntario na limpeza da costa.

Nun flash-back —froito da calor ou do radón emitido polo granito— lembreime percorrendo toda a praia de Carnota de xeonllos retirando galletas de chapapote soterradas baixo a area, e lembrei tamén  perfectamente aquel 24 de decembro do 2002 pola mañá, enterrado ata a cintura naquela pasta negra de fuel nunha praia de Lira e as declaracións realizadas o mesmo día polo daquela ministro de defensa Federico Trillo tras visitar e sobrevoa-la costa de Carnota, e cito literalmente sen mais comentarios:

“Una primera impresión de la situación allí es bastante positiva, ya que puedo decir que no hay playas manchadas de chapapote […] Esto dice mucho del buen trabajo que se está haciendo hasta ahora y empieza a crear una esperanza para el futuro. Las playas estaban limpias y esplendorosas, la visión era magnífica”

Pois ben, por aquelas datas ninguén cuestionou a necesidade de voluntarios e todos gababan o seu esforzo, dedicación e altruismo, era unha situación de emerxencia, o patrimonio natural do país estaba baixo seria ameaza e as administracións non daban feito. Eu, coma miles de cidadáns máis, boteime ás praias para intentar salva-lo noso patrimonio, pese a non ser mariñeiro nin pescadore, pese a non ter dereito a recibir compensación económica algunha a pesar de ser tan damnificado como calquera. Ou acaso a perda do teu patrimonio natural non é un prexuízo para toda a cidadanía? Como se valora iso?

Hoxe en día a situación é parecida, agora non é so o patrimonio natural o que periga (xa falaremos de parques eólicos outro día) senón que a situación do noso patrimonio material, histórico e arqueolóxico é moi grave. Cada día se destrúen máis xacementos, non hai un día que pase sen un ataque ou atentado ó patrimonio material, o que está “protexido” ou posto en valor  apenas se coida a súa conservación, a crise do sistema capitalista de mercado que está empezando non deixa marxe á inversión en cultura e toda esfera social condiciónase á esfera económica no que é unha anormalidade histórica sen parangón. E para máis inri as administracións amósanse incapaces de aborda-lo reto da conservación, estudo e posta en valor deste magnífico tesouro que é o noso patrimonio. Non me dirán vostedes que neste panorama de emerxencia nacional proxectos como a Torre dos Mouros e a participación da cidadanía —baixo a forma de voluntarios— no rescate, conservación e divulgación do seu patrimonio non supón unha axuda á solución do problema, unha esperanza para o futuro e un novo xeito de educar civicamente no amor á nosa historia é a herdanza dos nosos devanceiros.

Por todo iso, o domingo cando xa finalizara a escavación e baixabamos do monte collín de recordo unha pequena pedra —un anaco de seixo— da chaira da Torre dos Mouros. Igual que fixera hai dez anos cando deixei as praias de Lira baixo aquel negro manto de horror. Agora, a pedra da Torre dos Mouros e o pelouro vernizado de chapapote das praias de Lira descansan xuntos, un a carón doutro nun andel da miña biblioteca. E están alí para lémbrame que a conservación, protección e recuperación do noso patrimonio (sexa este natural, cultural ou arqueolóxico) non só é un deber cívico senón tamén, e sobre todo, un dereito, un dereito irrenunciable dos pobos a coñecer e a preserva-la súa historia e o seu legado material. E precisamente por isto, ningunha administración obsoleta, burócrata insensible, académico elitista ou político inútil pode negarlle á cidadanía ese dereito a ser valedor do seu propio patrimonio, porque os dereitos non se discuten, exércense.

(Fotografía de Sole Felloza)

A %d blogueros les gusta esto: