• BENVIDOS Ó BLOG DE RAFA QUINTÍA

  • SOBRE O AUTOR

  • © Fotografías blog: Rafa Quintía

  • MARIÑA: DE DEUSA A SANTA

  • MONTE DAS CROAS: ANTROPOLOXÍA DUN CASTRO

  • ANÁLISE ESTRUTURAL E SIMBÓLICA DO MITO DA MOURA

  • LA HISTORIA DE GALICIA EN 50 LUGARES

  • USO SIMBÓLICO DO CUARZO NA CULTURA GALEGA. Aspectos etnográficos e arqueolóxicos

  • PATRIMONIO INMATERIAL DE SAN MARTIÑO DE SALCEDO

  • ALICORNIO. O PODER DO CORNO DE UNICORNIO NA MEDICINA TRADICIONAL GALEGA

  • A NOSA SEÑORA DA LANZADA. Estudio antropológico de un santuario costero.

  • PARA CANTAR VEÑO EU! Unha viaxe pola cultura musical galega da man dos Chichisos

  • DE VELLO, GAITEIRO! Biografía do grupo de música tradicional Os Chichisos

  • DEUSES, MITOS E RITOS DO MONTE DO SEIXO. Unha proposta interpretativa en clave céltica.

  • Á SOMBRA DE BOUZA PANDA. Poemario de trincheira e maldizer

  • MUÍÑOS, A MEMORIA DA AUGA.

  • Documental “SETE CAMIÑOS. ENCRUCILLADA DO TEMPO”

  • Documental “COMUNEIROS. Cen anos de vida e loita polo monte de Salcedo”

  • Documental “Monte do Seixo. A Montaña Máxica”.

  • Curtametraxe documental “NOITE DE REIS COS CHICHISOS”

  • A PEDRA DO FUNDAMENTO

  • “FEITO NA CASA”

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº6

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº5

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº4

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº3

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº2

  • “FOL DE VELENO. Revista de Etnografía e Historia de Galiza”. Nº1

  • ALBIÓN GALAICA

  • “GALICIA ENCANTADA: O país das mil e unha marabillas”

  • “OS MOUROS E AS MOURAS: MÁXICOS ENIGMÁTICOS DA MITOLOXÍA POPULAR”. Actas das V Xornadas de literartura de tradición oral.

  • POEMARIO DOS GAFOS. Obra colectiva.

  • CATÁLOGO-GUÍA do Espazo Natural e Arqueolóxico dos Sete Camiños

  • AS PONTES DE PONTEVEDRA. Libro da exposición do mesmo nome. (Obra colectiva)

  • ATAS DAS JORNADAS DA LITERATURA GALAICO-PORTUGUESA 2012-2014

  • ACTAS DAS II XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ACTAS DAS I XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ENTRADAS POR ORDE CRONOLÓXICA

  • CONTADOR

    • 114,139 hits
  • Follow Á Sombra de Bouza Panda on WordPress.com

AS PANDERETEIRAS DE HORUS

Hoxe, neste artigo viaxaremos fóra de Galicia. Pero non se preocupen porque será unha viaxe de inda e volta.

Entre Luxor e Asuán, onde se cruzaban as antigas rotas comerciais con Nubia, erguese a antiga Dyeba da época faraónica, a Apolinópole Magna dos gregos e a actual Edfu. Esta cidade á beira do Nilo  alberga un dos templos mellor conservados do antigo Exipto e o segundo en tamaño, refírome ó templo do deus Horus, un deus solar e estelar, con connotacións funerarias e tamén asociado á lexitimidade monárquica.

 

O impresionante templo de Edfu, arquetipo da arquitectura de época ptolemaica, comezouse no ano 237 a.C. reinando Ptomomeo III, inaugurouse no 142 a.C. baixo reinado de Ptolomeo VIII e rematouse no ano 57 a.C. con Ptomoleo XII. O templo de Edfu caeu en desuso como edificio relixioso despois do edicto de Teodosio I que prohibía todo culto non cristián dentro do Imperio Romano, aló polo 391 d. C. Isto ocasionou que moitos  dos relevos tallados nas paredes do templo foran arrasados polos cristiáns. O mesmo ocorreu con moitas imaxes e incluso moitos templos de Exipto que foron queimados por consideralos pagáns.

 

Templo de Edfu. Debuxo de David Roberts.

Neste templo de Edfu rendíase culto a Horus Behedeti, é dicir, “o das plumas recargadas”, representado en forma de falcón e tamén de escaravello ou felino. A súa iconografía máis propia sería a dun disco solar alado e franqueado por serpes, tal e como figura no dintel da porta que dá acceso ó templo.

Pasear por este templo é como facelo por un libro aberto, cativador e hipnotízante. Un libro escrito en pedra nunha lingua antiga que só poden descifra-los especialistas e aqueles que coñecen as claves da mitoloxía e da relixión do Exipto faraónico. Os relevos do templo narran rituais, mitos e historias, entre elas o episodio mitolóxico do nacemento de Horus a partir dun gromo de cana plantado nas augas primixenias das que xurdiron tódalas cousas da creación.

No templo de Horus celebrábase cada ano a festa do “Belo Encontro”, no que Hathor navega o Nilo dende Dendera ata Edfu para visita-lo seu esposo Horus. A imaxe de Hathor era levada en procesión nunha barca ata o interior do templo, onde permanecía catorce días. Acompañaban á procesión sacerdotes, danzantes e músicos que tocaba sistros e outros instrumentos típicos de Hathor, deusa da fertilidade, a renovación e a ledicia de vivir.

 

Este tipo de cerimonia anual na que a deusa  Hathor e o deus Horus reencóntranse lémbrame enormemente ós diferentes encontros procesionais que acontecen en moitas das nosas festas patronais. Procesións, as nosas, nas que nunca faltan os músicos e, moitas veces, tamén os danzantes.

Procesión da Nosa Señora da Lanzada. Sacerdortes, músicos e danzantes.

Por exemplo, na vila de Portonovo é tradicional pola festividade do seu patrón San Roque (do 14 ó 19 de agosto) celebrar o “Encontro”, procesión na que as santas da igrexa parroquial atópanse cos santos da capela de Portonovo. As dúas procesións —a dos santos e a das santas— discorren pola vila pero levan rotas diferentes ata que finalmente se atopan ás doce do mediodía no que semella unha especie de representación metafórica da unión das forzas masculinas e femininas. Estas procesións celébranse en dous días distintos e unha delas está dedicada a San Roque e a outra á Virxe do Carme.  O último domingo de agosto celébrase outra procesión similar ó encontro pero á inversa, onde as santas da igrexa despídense dos santos da capela ata o próximo ano. Na mesma ría de Pontevedra e, neste caso, na mariñeira vila de Combarro tamén se celebra con ocasión das festas do seu patrón San Roque un encontro similar ó que se fai en Portonovo. A véspera de San Roque sácase a imaxe da Virxe da Renda da súa capela e lévase ó encontro de San Roque, San Sebastián e San Antón Abade, que a esperan na estrada onde a reciben  á Virxe con tres reverencias.

Cando no ano 2006 tiven a oportunidade de visita-lo templo de Horus  —a quen os gregos identificaron con Apolo— non puiden máis que emocionarme ante a magnitude, a fermosura e solemnidade do edificio. Pese ós moitos turistas que visitan o templo, cando un deambula polo patio peristilado, entre as columnas da súas salas hipostólicas ou por algunha das moitas cámaras e capelas que existen no seu interior é moi difícil non deixar voa-la imaxinación e transportarse no tempo a aqueles séculos de esplendor nos que o templo era lugar de culto e fogar duns deuses hoxe xa esquecidos.

Foi nese camiñar errático e case hipnótico cando estudando os gravados do muro que circunda o deambulatorio exterior din co que hoxe lles quero contar.  Alí, labradas na pedra, e pasadas as escenas que narran a heroica loita de Horus contra Set -o deus das forzas negativas do cosmos-, estaban elas. As seis figuras de muller hieráticas, cos brazos en alto e tanxendo as súas pandeiretas: as pandereteiras de Horus.

 

Sabemos que a música no antigo Exipto tiña unha grande importancia, sendo  o seu uso principal nos templos, onde se executaba durante os ritos dedicados ós diferentes deuses. A música usábase, por exemplo, para invoca-los favores das deidades sobre a colleita ou para afasta-las pragas. Tamén se usou a música como remedio terapéutico e como un medio de comunicación cos defuntos.

Sistro

Nos murais do templo, dicía, nárranse distintos episodios do mito da vitoria de Horus sobre Set, a quen se lle representa en forma de hipopótamos. Horus crava o seu arpón sobre Set que é destruído totalmente. É unha rememoración do mito de Osiris no que Horus vinga ó seu pai Osiris da traizón recibida do seu irmá xemelgo Set. Pois foi Set quen matou ó seu irmán Osiris para apoderarse do trono. Horus loita con Set, derrótao e expúlsao ó deserto,  herdando o lexítimo trono do seu pai. A festividade da Vitoria de Horus  representaba este triunfo a través dun ritual escénico. Represéntase así o triunfo da bondade sobre Set, icona da maldade e das forzas negativas do cosmos. É no marco deste tipo de celebracións relixiosa onde as pandereteiras, os músicos e os danzantes facían acto de presenza.

 

Non acababa aquí a sorpresa para alguén coma min afeito á musica galega.   No muro sur do patio peristilado din cun gravado onde se representaban a danzantes que bailaban con espadas —ou puñais longos— nas mans.

Parece ser que nas crenzas exipcias os coitelos ou espadas simbolizaban a defensa e aniquilación das forzas negativas, tiñan, xa que logo, valor protector. De igual xeito que teñen hoxe na nosa medicina popular nos ritos de corta-la pezoña e moitas outras doenzas e males do corpo e do espírito. Estes danzantes, cos seus bailes de espadas, axudaban a mante-la vitoria sobre as enerxías infernais, facendo que reinase a orde e o ben no mundo.

Pregunto eu agora, se moitas das nosas danzas de espadas que se executan en santuarios e procesións con motivo das festa patronais non terán algo de rito apotropaico, é dicir, de ritual protector fronte a esas mesmas enerxías do mal que sempre ameazan ó home. Se algunha relixión mantén plenamente vixente esa idea da loita entre o ben e o mal esa é a nosa relixión católica, co seu exército curas, santos e arcanxos sempre listos para loitar contra o maligno ou a acción do demo.

Danzantes de espadas no corpus de Redondela

Pero volvamos ás pandereiteiras de Horus. Tendo en conta que en Galicia a pandeireta é un dos instrumentos máis populares dende antigo, e vendo estes gravados, un se pregunta: Como é que en lugares tan distanciados tocamos os mesmos instrumentos?

Frecuentemente dise que o pandeiro entrou en España cos árabes, que lle chamaban duff, adufe ou adrufe, pero o certo é que moitos pobos antes que os árabes xa usaban as pandeiretas, entre eles os fenicios que andaron pola Península Ibérica uns cuantos miles de anos antes. Non temos certeza , entón, de cando chegou a pandeireta a Galicia e de se a trouxo alguén ou é un instrumento autóctono, non esquezamos que hai centos de instrumentos musicais que aparecen en distintos lugares e culturas do  mundo sen ter contacto unhas coas outros. Algún tipo de pandeiro ou similar debíamos estar acostumos a tocar aquí cando Silo Itálico  (25-101 d.C.), narrando as campañas do cartaxinés Anibal Barca, di:  “A opulenta Gallaecia enviou a xuventude experta en adiviña-lo futuro nas entrañas, nos voos das aves e nos divinos raios. Ás veces berraban bárbaros cánticos na súa propia lingua, e ás veces danzando ata feri-la terra, aledándose ó golpea-las sonoras caeteras (escudos) a ritmo”.

  

 Conchi dos Chichisos, tocando a pandeira

O que si sabemos é que a primeira representación dunha pandeireta data do 5.800 a.C. e atopámola nos frescos de Catalhuk (Anatolia) onde se representa a xente participando nunha festa con músicos e danzantes. No 4000 a.C. na antiga civilización sumeria xa se tocaban pandeiros redondos coñecidos como meze e pandeiros cadrados ós que chamaban adapú e que eran usados en celebracións relixiosas. Xa dixemos que os exipcios usaron pandeiretas nas súas cerimonias relixiosas e tamén os israelitas botaron man deste instrumento que ata se menciona na Biblia, por exemplo no libro I Samuel , versículo 6:5, dise: “E David e toda a casa de Israel viñan celebrando diante de Xehová con toda sorte de instrumentos de madeira de xenebreiro e con arpas e con instrumentos de corda e con pandeiretas e con sistros e con címbalos”

 Rosalía dos Chichisos tocando o pandeiro

O tímpano era un pandeiro con soallas ou axóuxeres moi popular en toda Asia como instrumento sagrado para  certos cultos como o de Baco ou para tocar nos misterios de Cibeles, a quen se representou, ás veces, cun tímpano na man. Tamén nos cultos á deusa nai Ishtar, na antiga Mesopotamia, o pandeiro e as mulleres xogaban un papel destacado. Foron os sacerdotes de Cibeles os que introduciron o tímpano en Grecia, onde non gozou de moita aceptación e prestixio. Na India usan o jhanjk-khhanjari unha pandeireta que, como as nosas, leva no aro unha serie de soallas metálicas. Tamén usan outras tipos de pandeiretas como son a dindima, a thambatté ou a kahalayo kombu

Conchi, Belén e Ana. Pandereteiras dos Chichisos

Un dato salientable e que chama a atención respecto ó uso da pandeireta nas distintas culturas é que semella un instrumento asociado ás mulleres. Xa sexa  en festividades relixiosas ou simplemente lúdicas son elas normalmente quen tocan a pandeireta.  Xa nun antigo texto sumerio cóntase que a neta do rei Naram-Sins (2291-2255 a. C.) foi designada instrumentista de balag-di  (o pandeiro sumerio) no Templo de Moor en Ur, o que constitúe a primeira testemuña que asocia a pandeireta coas mulleres e coas actividades relixiosas en Asia Occidental, Exipto e o Mediterráneo antigo. En Exipto, como se pode ver nos gravados de Edfu, era tamén un instrumento feminino empregado nos templos. O etnógrafo Antonio Cea, nun traballo realizado sobre os instrumentos populares na Sierra de Francia  baralla a hipótese de que esta asociación entre pandeireta e muller se deba á relaciona simbólica entre pandeireta e virxindade, asociando a súa rotura á perda da virxindade.

Sexa cal sexa a orixe desta asociación, e pese a que  hoxe en día a pandeireta é usada tanto por homes como por mulleres, o certo é que as pandeiretas e as pandeiras foron os instrumentos que por excelencia acompañaron o canto feminino na maior parte de Galicia, manténdose, deste xeito, o misterioso vínculo que existe entre a muller e este tan noso  instrumento de percusión.

Plano do templo de Edfu (gravado alemán de 189). Fonte: http://commons.wikimedia.org

Xa falamos de arquitectura, de historia, de  relixión e de musicoloxía. Así que, chegados aqui, permítanme agora rematar este artigo falando de mitoloxía. Moitas veces temos oído o famoso mito de Breogán —o noso pai fundador— e dos Fillos de Mil. Resumindo moito, a lenda dos fillos de Mil narra como estes guerreiros, tras saíren das costas galegas de Brigantia, conquistarían Irlanda derrotando os Tuatha De Dannan-. A lenda está recollida no Leahbar Gabhála Erenn ou Libro das invasións de Irlanda, obra medieval que contén os mitos fundacionais da nación irlandesa. Curiosamente os recentes estudos xenéticos de dinámicas de poboacións levados a cabo polo profesor Carracedo da Universidade de Compostela ou os realizados por Bryan Sykes na Universidade de Oxford, veñen demostra-las similitudes xenéticas entre os pobos do noroeste ibérico, da Bretaña francesa, das Illas Británicas e de Irlanda, amosando, sorprendentemente, que o foco emisor desas migracións estaría no que hoxe é Galicia e Asturias, isto é, na antiga Gallaecia. Estes estudos xenéticos irían camiño de demostra-lo poboamento de Irlanda por poboacións orixinarios de Galicia, confirmándose así o substrato verídico que latexa baixo esta fermosa lenda irlandesa.

 Breogán e a torre de Brigantia

 Pero o curioso deste mito, e o que case nunca se conta, é que eses fillos de Mil, fillo de Ith, fillo de Breogán, segundo a mesma lenda, descenden de Nel, fillo de Fenius Farsaidh, que viña orixinariamente da Scythia grega pero que vivía co seu pobo en Exipto, en Capachirunt, onde casaría con Scota, a filla do faraón Cingeres, que eu identifico con Ramsés I. Ou sexa, que segundo o mito irlandés e a xenética os galegos conquistamos Irlanda e, segundo ese mesmo mito, os galegos —ou cando menos a liñaxe de Breogán— viñan de Exipto, pois Breogán era fillo de Brath quen á súa vez era fillo de Death, o fillo de Erchaindh, fillo de Nuadha, fillo de Noenel, fillo de Febri Glas, fillo de Aghnoun O Branco, fillo de Eber Gioullo, fillo de Laimhfhind, fillo de Agnomain, fillo de Tai, fillo de Ogamain, fillo de Beoamain, fillo de Eber Scot, fillo de Sru quen foi expulsado de Exipto polo faraón Tures que, segundo a miña investigación, podería corresponder a Tausret. Por suposto, Sru era o fillo de Easru, neto de Gaedheal e bisneto do xa citado Net, quen casara con Scota, a filla do faraón Cingeres.

E agora pregunto eu, postos a imaxinar e a especular co mito, a ver si vai ser que as pandeiretas as trouxeron a Galicia a liñaxe exipcia de Breogán e aquelas pandereteiras de Horus que atopei en Edfu non son máis que as tataratataraboas das nosa pandereteiras? Non dirán que non é unha idea suxerinte.

Confraternizando coa liñaxe perdida de Breogán. Non hai nada como estar na casa.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: