• BENVIDOS Ó BLOG DE RAFA QUINTÍA

  • SOBRE O AUTOR

  • © Fotografías blog: Rafa Quintía

  • MARIÑA: DE DEUSA A SANTA

  • MONTE DAS CROAS: ANTROPOLOXÍA DUN CASTRO

  • ANÁLISE ESTRUTURAL E SIMBÓLICA DO MITO DA MOURA

  • LA HISTORIA DE GALICIA EN 50 LUGARES

  • USO SIMBÓLICO DO CUARZO NA CULTURA GALEGA. Aspectos etnográficos e arqueolóxicos

  • PATRIMONIO INMATERIAL DE SAN MARTIÑO DE SALCEDO

  • ALICORNIO. O PODER DO CORNO DE UNICORNIO NA MEDICINA TRADICIONAL GALEGA

  • A NOSA SEÑORA DA LANZADA. Estudio antropológico de un santuario costero.

  • PARA CANTAR VEÑO EU! Unha viaxe pola cultura musical galega da man dos Chichisos

  • DE VELLO, GAITEIRO! Biografía do grupo de música tradicional Os Chichisos

  • DEUSES, MITOS E RITOS DO MONTE DO SEIXO. Unha proposta interpretativa en clave céltica.

  • Á SOMBRA DE BOUZA PANDA. Poemario de trincheira e maldizer

  • MUÍÑOS, A MEMORIA DA AUGA.

  • Documental “SETE CAMIÑOS. ENCRUCILLADA DO TEMPO”

  • Documental “COMUNEIROS. Cen anos de vida e loita polo monte de Salcedo”

  • Documental “Monte do Seixo. A Montaña Máxica”.

  • Curtametraxe documental “NOITE DE REIS COS CHICHISOS”

  • A PEDRA DO FUNDAMENTO

  • “FEITO NA CASA”

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº6

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº5

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº4

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº3

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº2

  • “FOL DE VELENO. Revista de Etnografía e Historia de Galiza”. Nº1

  • ALBIÓN GALAICA

  • “GALICIA ENCANTADA: O país das mil e unha marabillas”

  • “OS MOUROS E AS MOURAS: MÁXICOS ENIGMÁTICOS DA MITOLOXÍA POPULAR”. Actas das V Xornadas de literartura de tradición oral.

  • POEMARIO DOS GAFOS. Obra colectiva.

  • CATÁLOGO-GUÍA do Espazo Natural e Arqueolóxico dos Sete Camiños

  • AS PONTES DE PONTEVEDRA. Libro da exposición do mesmo nome. (Obra colectiva)

  • ATAS DAS JORNADAS DA LITERATURA GALAICO-PORTUGUESA 2012-2014

  • ACTAS DAS II XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ACTAS DAS I XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ENTRADAS POR ORDE CRONOLÓXICA

  • CONTADOR

    • 115,126 hits
  • Follow Á Sombra de Bouza Panda on WordPress.com

FALANDO DO SANTUARIO DA NOSA SEÑORA DA LANZADA NO PROGRAMA VERÁN, VERÁN

Entrevista realizada no programa Verán, Verán de Canal Rías Baixas con motivo da publicación do seu libro “A Nosa Señora da Lanzada. Estudio antropológico de un santuario costero”.  Data:19/08/2011

Advertisements

BUDISMO EN SOUTOMERILLE OU NEOSINCRETISMO Á GALEGA

Hai un tempo, nunha visita ó concello lugués de Castroverde co amigo David Outeiro, tiven a oportunidade de achegarme á igrexa de San Salvador de Soutomerille. O templo é unha desas xoias rurais do noso arte sacro que, malia estar ó pé do Camiño Primitivo de Santiago, non lle serviu para salvarse do abandono, o espolio e o desleixe absoluto por parte das autoridades eclesiais e das administracións públicas que deben velar pola conservación do noso patrimonio. Nada novo que non se saiba ou que sorprenda, por outra banda.

 

O templo é de orixe prerrománico, de estilo suevo ou visigótico e cunha fachada renacentista froito das reformas do 1619. No seu interior aínda se intúe a fermosura do seu altar de pedra policromada. Na parte posterior destaca unha fermosa ventá con castro aspilleiras en forma de arcos de ferradura.

 

Pasada a vella igrexa e transitando por unha fermosa corredoira inmersa nun souto de castiñeiros —algún de case 400 anos— chegamos ó cemiterio de Soutomerille. Unha desas cousas insólitas dun país insólito como o noso.

O cemiterio de Soutomerille é un dos máis pequenos de Galicia e apenas alberga dous ou tres panteóns de nichos. As súas pedras, cubertas polo brión, o seu emprazamento ó abrigo da espesura do bosque e o seu diminuto tamaño fan del un auténtico tesouro etnográfico digno de coñecerse.

 

Quen queira camiñar un pouco máis e facer algo de perna pode subir ata a croa do castro de Soutomerille. Alí poderá sentar nos asentos dos mouros e gozar das visita da fermosa paisaxe lucense. Tamén poderá observar a magnitude dos fosos e parapetos desta auténtica fortaleza castrexa.

 

Pero volvamos á igrexa de Soutomerille. Alí, fronte a fachada do templo puiden descubrir con sorpresa un novo elemento relixioso que non tiña observado ata entón en ningún santuario ou igrexa galega, e coñezo unhas cantas. Non me refiro a unha estraña imaxe nin a un insólito exvoto deses que tanto abundan nos nosos santuarios… ou si. Alí, fronte á fachada renacentista da igrexa, penduradas dun castiñeiro  e a carón do primitivo Camiño de Santiago ondeaban ó vento unha restra de bandeiras tibetanas de oración. Así como lles digo.

Bandeiras tibetanas de oración, “Lung ta”. As cores representan os cinco elementos: Azul (simbolizando o ceo), Branco (simbolizando auga), Vermello (simbolizando lume), Verde (simbolizando o ar) e Amarelo (simbolizando a terra)

Descoñezo se foi ofrecemento dalgún peregrino budista ou como chegaron alí, pero alí estaban e, á verdade, é que non desentoaban moito. No fondo, que mellor lugar para deixalas que a carón dunha vella igrexa, á sombra da croa do castro dos mouros e ós pes dun milenario camiño de peregrinación? O caso e que ver esas bandeiras tibetanas de oración fíxome reflexionar sobre o tema do sincretismo relixioso, e ese pensamentos son os que hoxe comparto con vostedes.

 

O tema do sincretismo relixioso dos galegos é de abondo coñecido. A nosa teima por manter vellos ritos, costumes e crenzas xa foi quebra cabezas, aló polo século VI,  para o mesmísimo Martiño de Dumio que vía como aqueles rústicos galegos teimaban por mante-las vellas crenzas fronte a incipiente relixión cristiá. A quen lle interese o asunto recoméndolle le-la obra De Correctione Rusticorum, escrita polo de Dumio para meter en cintura ós seus paisanos.  A cousa non acabou aí, os anos e os séculos seguían pasando e os galegos aínda conservaban —e conservamos— xeitos e maneiras de tempos pagáns. A Igrexa fixo o seu labor evanxelizador, ás veces polas bravas, mediante persecución, prohibición e destrución de antigos lugares de culto; e outras —dun xeito máis intelixente e efectivo—  polo sendeiro da man esquerda, asimilando, transformando e disfrazando os vellos cultos cos roupaxes da relixión do Crucificado.

 

Deste xeito, e a raíz daquel proceso de mestizaxe relixiosa, os galegos practicamos un cristianismo ó noso xeito e, de igual maneira que adaptamos unha rumba ós nosos ritmos, adaptamos unha relixión de orixe semítico ó noso xeito atlántico de ve-la vida.   Así que, neste terra a Virxe convive e se mestura coas mouras, as ermidas fanse sobre cons sagrados, os santos curan as doenzas en fontes de augas milagreiras,  a xente peregrina a santuarios cristiáns para dar voltas ó redor dunha capela, para tirar pedras nun tellado ou nunha xanela, para pasar por baixo dun pelouro, para deitarse nunha pía, lavarse nun sartego de pedra, bañarse no mar bravo ou pasear metido nun cadaleito. Todo un mostrario de peculiares prácticas relixiosas perfectamente integradas na doutrina galaica do Evanxeo e na mentalidade do noso pobo e dos nosos cregos…a deus grazas.

 

Así son as cousa dende hai xa uns séculos. Agora, coa globalización chegan novas correntes relixiosas, novas doutrinas, novos credos e novos profetas. A emigración ven cunha maleta chea de esperanzas e soños de mellora pero tamén co seu equipaxe místico e relixioso. Os suramericanos traen consigo os seus deuses e santos sincréticos, as súas crenzas precolombinas e o seu universo afrocaribeño. Os africanos fan o seu achegando os seus credos, dende o Islam ata o animismo, non hai senegalés musulmán que se prece que non leve como amuleto un gri-gri animista. O asiáticos veñen da man do induísmo, do taoísmo, do budismo  e doutras milenarias relixións.

 

Pero os galegos, malia estes novos aires e ó rexurdimento do neopaganismo e outras correntes da New Age, seguimos ancorados nas nosas tradicionais crenzas cristiano-galaicas, por agora, cando menos. Por que no fondo sabemos que esas vellas crenzas, eses repetidos ritos e prácticas son as de toda a vida e as de tódolos homes que buscaron na relixión, nos deuses e nos ritos a resposta ás preguntas, ós anhelos e ós temores que, dende a noite das cavernas, nos agardan agochados trala espesura do bosque cando cada día o Sol vai morrer ó mar e se abre o mundo das tebras e da dama da noite, o mundo no que sen deuses a quen rezar e pedir, e un lume para nos quentar e protexer non seríamos máis que uns primates perdidos no cosmos dos nosos medos. Non sei se os deuses crearon ós homes pero do que non me cabe dúbida é que os homes crearon ós deuses e, como dicimos os galegos, por algo sería. Así que máis vale ter santiños, virxes, penedos sagrados, fontes milagreiras, almiñas que velan por nós e santuarios, aínda que sexan con bandeiras de oración  tibetanas, porque cos tempos que corren vai se-la única Seguridade Social que nos deixen.

FALAMOS DE MOUROS E MOURAS NO FARO DE VIGO

Pincha na imaxe para ampliala e le-lo texto completo.

 

AS MOURAS DO OUTEIRO DAS MOURAS

Déixovos aquí un video que puxen nas “V Xornadas de literatura de tradición oral” celebradas en Lugo o pasado 26 e 27 de outubro. As lendas de mouros e mouras contadas polo seus verdadeiros valedores: o pobo. Neste caso falan os veciños da parroquia de San Martiño de Salcedo.

Lendas de mouras asociadas ós petróglifos do Outeiro das Mouras. Parroquia de San Martiño de Salcedo, Concello de Pontevedra. Galicia. Fragmento do documental “Comuneiros. Cen anos de vida e loita no monte de Salcedo”.

AS RELIQUIAS DO PRESTIGE

Hoxe non falarei de etnografía, nin de mitoloxía, nin de lugares fascinantes do noso patrimonio, hoxe toca falar de historia de Galicia, da recente pero historia ó fin e ó cabo. Neste día 13 de novembro  cúmprense  dez anos da catástrofe do Prestige así que, como lembranza daqueles tempos de horror e tristura, desenterrei as miñas reliquias persoais para que nunca esquezámo-lo que sucedeu hai xa unha década, aínda que semella que foi onte pois as feridas sempre tardan moito en cicatrizar. Así que, con motivo da triste efeméride  saquei do fallado a caixa cos xornais daqueles negros días, o meu traxe de augas, as miñas botas aínda manchadas de chapapote, as gafas,  un par de luvas limpas, a máscara cutre que nos daban, o meu mono branco de reposto aínda sen estrear e unhas pedras traídas de recordo das praias de Lira.

 

Xa se ten falado de abondo sobre o tema, así que non vou engadir nada máis agás unha reflexión persoal de alguén que como galego sufriu a dor de ve-lo seu mar e a súa costa baixo un manto negro de morte e destrución, de alguén que aínda ten, e terá por sempre, gravado no seu nariz o cheiro penetrante e denso daquel chapapote inmundo, de alguén que non recibiu subvención nin compensación económica algunha, pois se entende que se non traballas no mar non tes ningún prexuízo nin sofres dano ningún  por moito que arrasen o teu país, a túa paisaxe e o teu hábitat natural, de alguén que estaba enterrado ata a cintura en chapapote mentes outros negaban a realidade. Así que aí vai a miña reflexión.

 

Eu nin esquezo nin perdoo, iso déixollo para os bos samaritanos, pero si podo entender e aceptar algunhas cousas. Podo entender que se sexa un inepto e non se saiba manexar unha situación de emerxencia, podo incluso aceptalo pois o pobo é quen escolle a quen lle goberna, así que hai que apandar co que un elixe. Podo asumir que se outros estivesen ó mando nese momento tería acontecido algo semellante, pois non foi a primeira vez que pasou nin será a última, coñecendo o percal dos que teñen que facer algo para que iso non volva acontecer. Podo desculpar —como moita xenerosidade— que transcorrida unha semana da catástrofe mentres eu estaba baixo a chuvia e de xeonllos na area retirando coas mans galletas de fuel da praia de Carnota o exército estivese acantonado nos cuarteis ou tranquilamente repartindo botellíns de auga no pavillón de deportes de Carnota. Podo, incluso, criticar que algúns intentaran tirar rédito político da catástrofe, cousa que sempre se fai por parte de tódolos partidos que andan neste xogo de trileiros, é algo que xa forma parte das regras deste xogo sucio que é a política práctica. Agora, o que non podo entender, nin xustificar, nin perdoar, nin esquecer é a mentira, o engano feito intencionadamente e coñecendo a realidade. O intento de manipular e enganar ó pobo é para min o maior delito que pode cometer un representante público, algo que merecería unha pena de cárcere pero, claro, si se fai iso teríamos a moitos políticos na cadea, pois a mentira e o engano van no oficio, e isto non é demagoxia senón coñecemento de causa.

Daqueles meses de horror e de dor a min quedáronme gravadas dúas declaracións nas que dun xeito indecente se tratou de enganar e mentir á xente. A primeira fíxoa o Sr. Mariano Raxoi cando dixo que o fuel estaba a 10 ou 12 millas da costa. Eu estaba escoitando pola radio do coche esas declaracións en directo mentres vía o chapapote chegar ás praias de San Vicente do Mar, no Grove. Como comprenderán a carraxe foi indescritible. Así que dende aquel día non me creo nada do que diga ese individuo que hoxe é presidente. A segunda declaración realizouna á cadea Cope o por entón ministro de Defensa Federico Trillo trala visita realizada o luns 23 de decembro ás praias de Lira (Carnota, A Coruña) e foi a famosa:

 “Una primera impresión de la situación allí es bastante positiva, ya que puedo decir que no hay playas manchadas de chapapote [..] Esto dice mucho del buen trabajo que se está haciendo hasta ahora y empieza a crear una esperanza para el futuro. Las playas estaban limpias y esplendorosas, la visión era magnífica. […] No es el apocalipsis que se nos ha descrito durante estos días. “

 Claro, o problema xurde cando un escoita isto e sabe que ese día de decembro  no que Trillo visitou as praias de Lira o que aquí escribe, casualmente,  estaba nesas mesmas praias enterrado ata a cintura naquela noxenta pasta negra. E cando digo ata a cintura non é unha metáfora senón a crúa realidade, unhas praias e rochas totalmente cubertas dunha capa de chapapote que no lugar máis “limpo” chegaban ós xeonllos. Poden imaxina-lo que sentín eu e os centos de voluntarios que alí estivemos, odio é pouco, noxo, asco, rabia contida porque senón é delito. E así foi como Trillo acadou, na miña clasificación particular de catadura ética e moral, a categoría de refugallo nauseabundo, de ser inmundo e rastreiro que desprestixia e lixa o xénero humano.

 

E isto non é unha opinión política, non falo diso, nin sequera estou a falar da xestión do accidente, estou a constatar unha verdade obxectiva na que dous políticos mentiron e enganaron sabendo perfectamente que o que dicían era mentira, e a min iso si que non se me esquece porque eu non o lin nos xornais, nin o escoitei na radio, nin mo explicaron nunha televisión manipulada,   a min ninguén mo contou porque eu estaba alí.

Así que cada ano cando chegan estas datas lémbrome daquela costa ennegrecida e da negra condición humana dalgúns políticos que, como as sucias e daniñas manchas do chapapote,  aínda están aí.

SAN MARTIÑO DE TOURS, O SANTO LEXIONARIO DA MIÑA PARROQUIA

A parroquia foi no mundo rural galego o núcleo básico de ordenamento territorial, a auténtica unidade social asentada nun territorio perfectamente delimitado, identificado e recoñecido polos seus veciños. Malia que a parroquia ten unha orixe eclesiástica — o Código do Dereito Canónico defínea como a unidade básica de delimitación territorial da Igrexa, agrupados xerarquicamente en arciprestados— co tempo tomou un novo significado como a unidade administrativa básica para regula-la participación veciñal. A parroquia tamén ten un compoñente económico e agrario pois facilita a organización da actividade agraria tradicional e do aproveitamento dos recursos comúns, dos cales o monte comunal é un bo exemplo.

San Martiño de Salcedo, igrexa parroquial

O termo parroquia ven do  latín  parochia e do grego  paroikía, que significa “habitación” ou “reunión de habitantes”, sendo  paroikos o “veciño” e  paroikein  “residir”.  No senso etimolóxico, forman a parroquia, xa que logo,  os que  viven xuntos ou os que habitan en veciñanza.

A partir das Cortes de Cádiz de 1812 tivo lugar a caída do Antigo Réxime e a implantación dunha nova administración de corte liberal. Estes cambios políticos, económicos e sociais desembocaron na formación dos modernos concellos tomando como base de referencia a parroquia. Os concellos, á súa vez, forman parte das comarcas, moitas das cales corresponden coas antigas trebas galaicas xa mencionadas nos textos clásicos.

Parroquias de Galicia

Ó longo dos séculos este peculiar microcosmos galaico foi testemuño de moitos cambios políticos, económicos e sociais pero para os galegos a parroquia seguiu sendo a súa referencia identitaria, a súa patria chica. Así que cando lle preguntas a un galego onde vive, agás que viva na cidade, ou lle preguntas de onde é dirache que é do lugar de tal, da parroquia tal que, por imperativo legal, pertence ó concello X.  Por exemplo, do lugar do Cruceiro, da parroquia de San Martiño de Salcedo, concello de Pontevedra.

Hoxe en día en Galicia hai 3.792  parroquias segundo o nomenclátor oficial de topónimos, e cada unha ten un santo patrón, xeralmente único pero, ás veces, poden ser dous ou incluso hai algunha parroquia, sobre todo urbana e de recente creación, que non ten patrón. E como hoxe é 11 de novembro, voulles falar de San Martiño, o patrón da miña parroquia, porque un galego sen parroquia e como un barco sen temón.

 

San Martiño de Tours é o patrón de Salcedo, e como tal, e obxecto de moito cariño e devoción popular por parte dos veciños da parroquia. A súa festa celébrase o 11 de novembro. Polo San Martiño era costume na miña parroquia e antigamente, matar unha tenreira para a comida familiar do día do patrón. Algunhas familias, as máis ricas, mataban unha pequena para eles sos, outras xuntábanse dúas ou tres familias para face-la matanza dunha vaca en conxunto e reparti-lo animal a medias. Cando non había tantos posibles o que se sacrificaba era unha cabra ou un carneiro.

Tamén había costume de coce-lo “pan da festa” que era de trigo, ou a “bola da festa”, que se facía de millo con fariña moi fina por riba. Esta bola regalábase ós amigos doutras parroquias. Actualmente,  nalgunhas parroquias galegas como a de Borela en Cotobade, aínda existe o costume de face-lo Bolo de San Martiño, unha bolo feita con fariña de trigo, millo e centeo e que tamén leva froitos secos.

 

Hoxe en día, os veciños de Salcedo seguen a celebra-lo día do seu patrón con grandes comidas familiares pero xa se perdeu parte da ritualidade destes banquetes festivos. Na actualidade xa ninguén coce o pan ou a bola da festa, nin existe o costume de facer un determinado menú, nin matar un becerro como se facía hai cen anos. Pero si se mantén a tradición dos magostos tan típica desta época do ano e, por exemplo, este domingo — día do patrón— asáronse castañas para toda a xente que, con motivo da misa e da procesión,  acudiu pola mañá ó atrio da igrexa. 

 

Altar maior da igrexa de San Martiño de Salcedo

Pero falemos agora de quen era ese famoso santo que dá nome, como advocación, a moitas parroquias galegas. Iconograficamente, San Martiño represéntase montado a cabalo e cortando a súa capa coa espada para darlle a metade ó mendigo que figura sempre ós seus pés. Esta representación correspóndese  a un episodio da súa vida que narra como nun inverno do ano 337 estando Martiño en Amiens como lexionario romano atopa no camiño un pobre morto de frío ó que decide dálle a metade da súa capa para que se abrigase.  Contan que na noite seguinte a este xesto de bondade e en agradecemento polo seu  acto, Cristo se lle apareceu  en soños vestido coa metade da capa que lle dera o mendigo  e lle dixo:  “Martíño, hoxe cubríchesme coa túa capa”.


Este feito deu orixe ó termo “capilla”· para designa-los pequenos lugares de culto, pois a media capa de San Martiño foi gardada coma unha reliquia nun pequeno santuario construído ex profeso ó que ían moitos devotos coa idea de “ir orar onde está a capilla”.

Segundo a súa haxiografía, o santo naceu en Sabaria, actual Hungría, no ano 316 e morreu en Candes, Francia, no ano 397. Foi fillo dun tribuno militar romano, e fixo carreira militar no exército  romano ata a súa conversión ó cristianismo, momento no que abandonou o exército e únese ós discípulos de San Hilario de Poitiers para dedicarse á vida relixiosa. Realizou un intenso labor de apostolado e de loita contra o paganismo e fundou numerosas parroquias na Galia, especialmente entre as comunidades campesiñas.

Un sol outonal ilumina a igrexa de Salcedo

Para algúns investigadores a súa actitude de tolerancia cos priscilianistas pode ser unha das causas da súa popularidade na Gallaecia pois, pese a manter unha postura crítica co priscilianismo, opúxose á execución de Prisciliano e á posterior represión dos seus seguidores. Esta postura levouno  a enfrontarse co bispo Ithacio, partidario da acción represiva, e pediu clemencia ó mesmo emperador Máximo para os seguidores de Prisciliano acusados de herexes. San Martiño foi un dos santos máis populares na Idade Media. A súa festividade  celébrase cada ano en moitas vilas e aldeas galegas e son numerosas as parroquias e dioceses baixo a súa advocación. San Martiño de Dumio, evanxelizador do Reino Suevo de Galicia tamén se puxo baixo a advocación de Martiño de Tours.

Hoxe, San Martiño de Tours é patrón, entre outros, dos soldados, os tecedores, os traballadores do téxtil, dos mendigos, dos presos e dos gansos.

En Galicia existen entre 102 e 163 advocacións distintas, segundo  se consideren iguais ou distintas certas advocacións con nomes similares. Das once advocacións con máis parroquias San Martiño é a cuarta en número de parroquias con esa advocación, cun total de 238 e cunha porcentaxe sobre o total dun 6,3 %.

Para Xosé Manuel González Reboredo, coordinador do Instituto de Estudos das Identidades del Museo do Pobo Galego, a  conexión entre Galicia e  San Martiño débese en parte a unha lenda que se remonta ó reino suevo de Galicia, o primeiro reino de Europa, dito sexa de paso. Segundo recolle Gregorio de Tours (538-673), a conversión dos suevos debeuse a un milagre de San Martiño, e por iso o fixeron patrón da diocese de Ourense. Parece ser que a Carriarico,  rei suevo de Gallaecia (século VI), enfermoulle o seu fillo Miro. Procurando salva-lo seu primoxénito, e coñecedor dos milagres que facía o santo, Carriarico mandou edificar unha igrexa en honra de San Martiño e enviou mensaxeiros a  Tours para que trouxesen a reliquia do santo e o seu fillo a  tocara  e puidese curarse. Chegaron as reliquias a Ourense e o fillo do rei curou  co que o rei Suevo e todo o seu pobo convertéronse no ano 550 ó cristianismo tal e como prometera. Esta lenda indicaría que xa no século V-VI había na nosa terra un certo culto a este santo.

 
Se ben isto é o que conta a lenda, a conversión dos galaicos  á relixión cristiá remóntase ó século IV. No ano 313  o emperador Constantino I co seu edicto de Milán legaliza a relixión cristiá. No ano 380 co edicto de Tesalónica o cristianismo convértese na relixión oficial do Imperio Romano de Occidente. A partir deste momento as elites  galaico-romanas foron abandonando os seus cultos e deuses e adoptando progresivamente o cristianismo. Foi neste século IV cando aparecen as primeiras sés episcopais da Igrexa galega. A medida que se ían formando as comunidades cristiás, estas elixían un santo titular e así van aparecendo moitos dos santos patróns das nosas parroquias. Por iso os santos venerados nas parroquias galegas teñen unha orixe bastante antiga e non hai practicamente advocacións de santos canonizados nos últimos séculos. Os santos cuxo culto comezou no século VI son os máis numerosos nas advocacións das parroquias galegas, contabilizando un 58 %, seguíndolle ás advocacións datadas no século VII (un 25%), as do século V (un 11%) e as máis antigas do século IV (cun 5%). Tamén hai advocacións que se corresponden a santos de orixe descoñecida, posiblemente orixinados nun proceso de cristianización de persoas ou deuses de culto precristián.

 

San Martiño, pois, é un deses santos máis antigos, cuxo culto chegou á nosa terra da man daquel primitivo cristianismo galaico do século IV. E dende entón o santo da “capilla” e o cabalo acompaña o noso calendario marcando a chegada do inverno, o tempo dos magostos e o tempo de honra-los nosos mortos, e so por iso ben vale unha misa e unha procesión.

 

 

O MONTE DE SAN CIBRAO: DO CULTO MEGALÍTICO Ó TANGARAÑO SEN BAIXÁRMONOS DO CIMO

Quizais Galicia, pola súa antigüidade xeolóxica,  non sexa unha terras de grandes cumios e de altas e afiadas montañas. O tempo e o clima, igual que fai o mar coas rochas e os ríos cos seixos, foi modelando a nosa xeografía e construíndo un país de outeiros, penedos e montes de silueta suave e curva como os peitos dunha deusa.

Posiblemente, por iso, Galicia non sexa un paraíso para alpinistas e montañeiros pero si o é para aqueles que procuramos a maxia das xeografías míticas e sagradas, de aqueles que buscámo-los vellos outeiros —do latín altarirum— onde se adoraron a deuses que xa non moran nestas terras, de aqueles que procuramos santuarios xa case esquecidos, de mitos dos que xa non se fala e de ritos nos que xa case ninguén cre. Niso, Galicia si é unha potencia mundial, malia que moitos descoñezan ese tesouro que agochan os nosos curtidos, gastados e milenarios cimos montesíos.

O compañeiro João Bieites e un servidor falando cun veciño da aldea de San Pedro. Última aldea antes do cumio do monte San Cibrao.

Hoxe falareilles dun deses lugares sagrados escondidos no alto dos nosos montes. Aló arriba, nos cumios da Serra Leboreiro érguese impoñente o Monte de San Cibrao. Os seus case 1000 metros de altitude —915 metros para ser exactos— fan desta montaña un referente xeográfico non só do concello de A Bola senón tamén das terras de Celanova.

Terras de Celanova baixo a néboa

Pero o Monte de San Cibrao é, ademais, unha importante divisoria de augas entre as concas do Limia e —a través do río Arnoia— a conca do Miño. Estes cumios esgrevios son dende antigo un lugar fronteirizo, rodeados de castros e límite administrativos entre o concello de A Bola, Allariz, A Merca e Rairiz de Veiga., como así testemuñan os vellos marcos que adobiados con cruces de termo aparcen espallados pola chaira de San Cibrao.

 

Marco de termo no Monte San Cibrao

Sabemos, grazas á antropoloxía, a arqueoloxía e ós estudos sobre as relixións, que moitos lugares que foron sagrados permanecen sagrados aínda que mude o credo e a relixión imperante. Sobran exemplos na nosa xeografía e en todo o  mundo. Quizais un deses lugares onde se ve máis claramente a continuidade do carácter sagrado dun lugar sexa o Monte de San Cibrao, na parroquia ourensá de Pardavedra: o lugar ó que hoxe encamiñámo-los nosos pasos.

 

O cimo do Monte San Cibrao é unha grande chaira dende a que se albiscan as comarcas de Celanova, da Limia e da Baixa Limia. Esta chaira de altura é en realidade un milenario campo tumular que acolle uns catro túmulos megalíticos, segundo recolleu Arturo Vázquez Núñez en 1901 (Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos Históricos y Artísticos de Orense. Tomo I, pp345-353.  Ourense, 1901), algúns dos cales amosan hoxe impúdicos a estrutura dolménica do seu interior. Outros investigadores engaden unha quinta mámoa a este camposanto neolítico que se situaría a uns 40 metros cara ó sur da capela e xa na freguesía de Guillamil.

Na actualidade, o que aquí se achegue poderá contemplar facilmente os restos de dous dolmens:  un, de cámara circular formada por oito esteos e con medidas de 2.10 x 2.40 metros e cun corredor de 1.40 metros de longo, e un segundo dolmen que conserva parte do seu túmulo  e dunha cámara poligonal formada por oito ortostatos e cunha medida de 2 x 2.50 metros.

 

Aquí no alto escolleron os noso devanceiros enterra-los seu mortos hai xa 7000 anos, e neste mesmo lugar,  e non por casualidade,  escolleu a Igrexa católica erixir unha ermida en honor a un santo moi peculiar: San Cibrao.

 

Esta ermida de advocación tan antiga foi construída no século X —aínda que algúns dátana no século VIII—,  sendo inicialmente de estilo mozárabe. O pequeno templo foi totalmente remodelado no século XVIII e hoxe en día tan só conserva do seu primitivo estilo unha dobre ventá (xeminada) mozárabe en forma de fechadura (estilo califal).

No exterior da ermida hai un pequeno camposanto delimitado por unha rexa de ferro no que descansan, segundo a tradición, os corpos dos fundadores da capela. Cando menos iso é o que reza labrado nunha grande lousa de pedra, posiblemente un ortostato dalgún dos dolmens da zona. Un dos dous sepulcros, datados no século VII,  pertence a un misterioso ermitán de nome Cibrao, que non debemos confundir co santo que dá nome á capela, malia a coincidencia —casual ou non— dos nomes,  pois o San Cibrao —San Cipriano— morreu no século IV e nunca andou por estas terras senón pola súa Antioquía natal, mais xa volveremos sobre esta historia. Tamén nun lateral da ermida e nunha pedra baixo a ventá figura labrado o nome dun tal ermitán Padra José que non sei se fará referencia a algúns dos dous anacoretas sepultados no pequeno camposanto.

 

Imaxino que pensarán o mesmo ca min, se a capela foi fundada no século X (ou VIII) e as tumbas do seus supostos fundadores son do século VII algo non cuadra. É o que ten a tradición, que non sempre ten que coincidir co discurso histórico. Segundo tódolos estudos, o posible fundador desta capela foi San Rosendo, no século X como dixemos. San Rosendo, fundador do mosteiro de Celanova, foi un nobre galego, bispo de Mondoñedo, virei do rei asturleonés Fruela II e figura relixiosa, política e militar relevante na Galicia do século X.  No eido relixioso, San Rosendo impulsou o monacato no noroeste da Península Ibérica grazas ó seu labor de fundación de mosteiros, restaurou varias dioceses do parroquiarum sueviorum anterior e propagou a regra beneditina, Como líder militar e político plantou cara e fixo retrocede-las invasións árabes que cruzaron o Mondego chegando ata o Miño. Tamén liderou á nobreza galega na loita contra as razzias dos saqueadores normandos que á orde de Gunderedo asolaron as costas galegas no ano  968 conseguindo acabar con todos eles e afundindo a súa flota.

Mosteiro de Celanova

Pero a figura de San Rosendo tamén está envolta polo mito, como non podía ser doutro xeito nesta terra. Segundo a tradición, o seu nacemento foille anunciado á súa nai Santa Ilduara polo mesmísimo arcanxo San Miguel. Seica a Ilduara morríanlle tódolos fillos recién nacidos, así que esta decidiu unha mañá subir descalza ata a ermida de San Salvador. Alí, na soidade, chorando e fatigada púxose a orar a San Miguel, ata que de súpeto escoitouse unha voz que lle dicía:

Alégrate, Ilduara, que a túa oración foi atendida. He aquí que concibirás e darás a luz un fillo que será grande diante de Deus e dos homes.

E así naceu San Rosendo, que sería bautizado con moita solemnidade no ano do Señor do 907. Mais deixemos a San Rosendo e volvamos a San Cibrao.

San Rosendo

San Cibrán, Cibrao ou Cipriano, advocación do santuario que nos ocupa, foi segundo a lenda un mago pagán de Antioquía que adoitaba ter tratos co demo. Contan que o malvado mago quixo levar á ruína a Santa Xustina pero ela foi quen de rexeita-los ataques dos demos grazas ó signo da cruz. Din que Cipriano, levado pola desesperación, fixo el mesmo o sinal da cruz, ficando inmediatamente liberado da súa servidume de Satán. Cipriano converteuse ó cristianismo e chegou a ser bispo. Durante a persecución de Diocleciano, Cipriano e Xustina foron capturados e levados a Damasco onde sufriron martirio. Como non renunciaron á súa fe foron levados ante o emperador Diocleciano en Nicomedia, onde acabaron sendo decapitados. Os corpos dos santos quedaron durante seis días alí tirados sen recibir sepultura ata que foron recollidos por uns mariñeiros cristiáns que os levaron a Roma onde serían enterrados na finca dunha nobre dama de nome  Rufina, para ser máis tarde trasladados á basílica de Constantino.

San Cipriano, Santa Xustina e o demo. Século XV.  (Fonte: http://commons.wikimedia.org/)

E agora, xogando coa lenda, a historia e o que puido ser e non foi, pregúntome eu: e se os dous misteriosos corpos dos santóns ou ermitáns  —un deles de nome Cibrao— que xacen baixo terra a carón da ermida de San Cibrao de Pardavedra son os corpos de Cipriano e Xustina traídos a Galicia en tempos antigos como ocorreu con tantas outros corpos santos e reliquias? E se temos na nosa terra o corpo de Cipriano, o santo que foi bruxo, e non o sabemos? E se esa presenza foi a que fixo que o seu culto e devoción arraigara tanto nesta terra? En fin, tan só preguntas en voz alta de alguén que goza imaxinando finais distintos para historias vellas e escuras. O que si é moi posible é que a xente identificase a ese ermitán Cibrao co propio santo que deu nome á capela, de aí que se crea que el foi o fundador da ermida. É habitual que os galegos adaptemos a haxiografía dos santos ó noso interese e necesidades e ,así, santos que nunca estiveron en Galicia pasan a ter na nosa terra o escenario mítico das súas andanzas, vida e miragres. Incluso non son infrecuentes os casos nos que o pobo establece xenealoxías populares e vínculos familiares entre diferentes santos e santas.

San Cibrán, o santo que antes de santo foi mago, non só tiña grande devoción en Galicia polos seus poderes para sandar estraños males, sobre todo relacionados coas potencias malignas, senón que a súa sona acrecentouse debido a un misteriosos libro: o Ciprianillo. En Galicia e Portugal tivo grande sona e demanda un libro coñecido como o Ciprianillo e cuxa autoría atribúese a San Cibrán.  Segundo as crenzas galegas, o Ciprianillo —ou o chamado tamén “Salterio de San Cipriano” ou “Gran libro de San Ciprián”— era un antigo e misterioso libro de maxia, un grimorio no que se atopaban as artes diabólicas e os rituais necesarios para acha-los tesouros que os encantos e os mouros tiñan gardados nos castros, furnas, fontes e mámoas. Incluía técnicas de exorcismo, e rituais contra os feitizos, o mal de ollo e o meigallo, segredos místicos sobre xenios bos e malos, e moitas fórmulas máxicas máis.  Tamén se pensaba que quen o posuía tiña o poder de facer fuxi-lo demo.

O Ciprianillo, asemade, era unha axuda para facer pactos con espíritos infernais sen sufrir dano ningún. Noutro capítulo deste libro estaba explicada a forma de facer chover e afasta-las treboadas, seguindo para iso unha serie de rituais. O Ciprianillo sempre foi un libro moi difícil de conseguir, e era celosamente gardado polos seus posuidores. Foi  un libro de culto xeral en Galicia, desexado e buscado por moitos. Quizais o seu éxito se debía tamén a que contiña unha importante listaxe dos lugares onde estarían enterrados valiosos tesouros, e xa se sabe que a febre por atopa-lo ouro e os tesouro dos mouros fixo estragos nesta terra. O libro estaba  estruturado en varias partes e incluía instrucións sobre o círculo protector que se debe trazar no chan para que os desencantadores de tesouros se metan dentro e fiquen protexidos de todo mal. A continuación ofrécenos unha serie de conxuros e letanías en latín dedicadas a distintos Santos e que serven para desencantar os tesouros. Tamén explica a imprecación final que se debe recitar para que acuda no noso socorro Xesuscristo e faga que  Satanás e as pantasmas regresen ó máis profundo do inferno. Por último, inclúese oroteiro de tesouros”, unha listaxe de 148 lugares de Galicia nos que se atoparían tesouros encantados.

San Cibrao de Pardavedra.  (Fonte: http://www.obispadodeourense.com/)

Como ocorreu con outros santos peculiares, cítese San Cristovo, en 1969 foi quitado do santoral católico debido á falla de evidencia histórica sobre a súa su existencia. O seu nome tamén foi borrado do Martiroloxio romano. Curiosamente, e cunha función similar á que ten en Galicia, varias ramas de relixións afroamericanas, como a brasileira Umbanda,  adoptaron a San Cipriano e o sincretizaron co Pai Africano ou o Pai Baiano, espírito propicio para desfacer feitizos e traballos de maxia negra. De igual xeito se misturaron os Orishás cos santos católicos.

É importante toda esta aclaración sobre a haxiografía deste santo para entender tamén o tipo de ritos que se celebraban nesta ermida. Pois, igual que ocorre noutros santuarios da nosa xeografía, como o de San Cibrán de Tomeza no concello de Pontevedra, a este lugar acoden os devotos na procura da sandación de determinados males da alma e do corpo causados polos aires e as súas múltiples variantes. Ó San Cibrao de Pardavedra acudían as xentes da comarca por ser un santuario especializado en cura-los nenos enfermos do temido tangaraño.

O tangaraño é unha enfermidade da infancia que hoxe relacionaríamos coa desnutrición ou co raquitismo,  pero que antigamente asociábase ó mal do aire. As criaturas que caían nun estado de debilitamento físico, de adelgazamento xeneralizado, de inflamación do ventre, de desordes dixestivos, palidez da pel, ou incluso problemas motrices ó andar ou ó falar pensábase que tiñan o tangaraño.  Cumpría entón acudir a persoas expertas en tratar estes males ou  buscar amparo na fe e no poder dos santos e dos santuarios, como era o caso da ermida do Monte de San Cibrao.

 

O rito de curación que se celebraba neste lugar consistía en pasar, por tres veces seguidas, o neno doente por debaixo do altar maior da ermida, aínda que outros testemuños falan dunha pedra especial que había na capela. Din que o rito tamén sirve para mante-lo neno protexido fronte a este mal da infancia.  O tangaraño tamén se curaba, e se cura,  no famoso Pendo Vigón do veciño San Bieito de Cova de Lobo, en Celanova. Pero no caso da ermida do Monte  San Cibrao conta a lenda, recollida nun folleto turístico do concello de A Bola,  que o rito do tangaraño deixou de facerse debido a un grave incumprimento do santo.

 

Aldea de San Pedro, na faldra do monte.

Segundo se di había unha muller moi pobre que tiña seis nenos afectados polo tangaraño, así que decidiu ir á capela de San Cibrao a pasalos por debaixo da pedra. O cura díxolle á boa muller que si quería cura-los nenos tiña que regalarlle ó santo un xamón por cada fillo que quería curar. A pobre señora fixo o imposible para consegui-los seis xamóns, pois tal era o amor polos seus fillos. Xa entregada a ofrenda requirida foi pasando os nenos tres veces, un tras outro, pola pedra do tangaraño. A nai mentres pasaba os nenos ía recitando:

Ten conta santiño do meu tangaraño,

do mal que cho deixo, devólvemo sano.

Tres veces chorosa rogueicho,

sen refolgo toma non descanso.

Os meus nenos entangariñados,

queden xa desentangariñados.

Eu ben sei que por esta velliña,

como queiras farás o milagro.

E os nenos entangariñados,

vivirán desentagnariñados.

Pero, contan que os seis rapaces acabaron morrendo igualmente, malia ó ritual e á ruinosa ofrenda dos seis xamóns. A muller moi anoxada e entristecida voltou xunto ó santo e díxolle:

Por cada neno, tres veces chorosa rogueicho,

e ningunha me deu resultado.

E meus nenos entangariñados,

morreron entangaranados.

E despois de deixar na túa casa

seis perniles de porco cebado,  

os meus nenos entangariñados,

morreron entangaranados!

E din que dende aquel día xa ninguén volveu máis á capela de San Cibrao a pasa-los nenos pola pedra do tangaraño.

Malia que o santiño parece que non cumpriu, na miña opinión e botando man da moralina, penso que a quen habería que castigar e ben castigado era ó listo do crego avarento que por facerse con seis xamóns non tivo escrúpulos en arruinar aínda máis á sufrida e pobre nai, sen importarlle tan sequera xogar cos sentimentos e co amor maternal. Semella que hai cousas que, ás veces, non mudan moito, e refírome a avaricia humana, non me vaian a mal interpretar.

Na actualidade celébrase neste santuario unha romaría o último fin de semana de agosto e tamén o 16 de setembro. O sábado á mañá, a iso das 11, as xentes da contorna soben ata a montaña a imaxe do santo que se garda na igrexa parroquial de Pardavedra. Alí, onde máis perto do ceo se pode estar e baixo a protección do santo que foi meigo,  fan a misa solemne na vella ermida do San Cibrao. Trala misa os romeiros celebran unha comida familiar e campestre nas diferentes carpas que se montan para esta festividade. Rematada a romaría o santo é devolto ó seu fogar no templo parroquial ata o próximo ano no que volva a emprende-la romaxe ós cumios megalíticos do San Cibrao.

 

Fonte de San Pedro de Berredo,  ós pés do monte San Cibrao

Ademais do campo tumular, do cemiterio coas dúas tumbas dos ermitáns, dos marcos de termo con cruces labradas e da capela cristiá hai quen fala de que nestes cumios existen os restos dun antigo templo pagán. Tamén se comenta que entre as pedras da capela existe un ara romana. Cando estiven no lugar si vin varias inscripcións na fachada da ermida pero non me decatei desa suposta ara, polo que non podo confirma-la súa existencia nin falar de epigrafía algunha, aínda que a reutilización de aras nos templos cristiáns era algo frecuente, baste con cita-lo famoso Pedrón da igrexa  parroquial de Santiago de Padrón.

Tampouco vin resto algún doutra construción antiga que non foran as citadas, agás unha laxe  posta a xeito de mesa ou altar e unha fermosa pedrafita que eu interpretei como un adobío moderno realizada cando se fixo o miradoiro e a area de lecer que hoxe fan de campo da festa, pero podo estar equivocado, malia non ter atopado ningunha documentación ó respecto da existencia dunha pedrafita ou menhir neste monte.

De tódolos xeitos non son necesarios máis elementos para afirma-lo carácter hierofánico deste monte e a súa condición de espazo ritual e espiritual cando menos dende que o home elixiu esta montaña para enterrar e honra-lo seus mortos. E diso hai xa 7000 anos, aí é nada. Despois outros viran que falen de que as crenzas non poden sobrevivir tantos anos. É posible que moitas crenzas non sobrevivan ó paso do tempo e ós cambios culturais pero os lugares e o seu carácter sagrado si, e aí están aínda, á espera de que nos acheguemos a eles e intentemos desvelar algúns dos segredos que gardan, por que nesa empresa estará tamén o saber quen somos.

Fotografías: Rafa Quintía, Francisco Sutil e Antonio Vázquez.

%d bloggers like this: