• BENVIDOS Ó BLOG DE RAFA QUINTÍA

  • SOBRE O AUTOR

  • © Fotografías blog: Rafa Quintía

  • MARIÑA: DE DEUSA A SANTA

  • MONTE DAS CROAS: ANTROPOLOXÍA DUN CASTRO

  • ANÁLISE ESTRUTURAL E SIMBÓLICA DO MITO DA MOURA

  • LA HISTORIA DE GALICIA EN 50 LUGARES

  • USO SIMBÓLICO DO CUARZO NA CULTURA GALEGA. Aspectos etnográficos e arqueolóxicos

  • PATRIMONIO INMATERIAL DE SAN MARTIÑO DE SALCEDO

  • ALICORNIO. O PODER DO CORNO DE UNICORNIO NA MEDICINA TRADICIONAL GALEGA

  • A NOSA SEÑORA DA LANZADA. Estudio antropológico de un santuario costero.

  • PARA CANTAR VEÑO EU! Unha viaxe pola cultura musical galega da man dos Chichisos

  • DE VELLO, GAITEIRO! Biografía do grupo de música tradicional Os Chichisos

  • DEUSES, MITOS E RITOS DO MONTE DO SEIXO. Unha proposta interpretativa en clave céltica.

  • Á SOMBRA DE BOUZA PANDA. Poemario de trincheira e maldizer

  • MUÍÑOS, A MEMORIA DA AUGA.

  • Documental “SETE CAMIÑOS. ENCRUCILLADA DO TEMPO”

  • Documental “COMUNEIROS. Cen anos de vida e loita polo monte de Salcedo”

  • Documental “Monte do Seixo. A Montaña Máxica”.

  • Curtametraxe documental “NOITE DE REIS COS CHICHISOS”

  • A PEDRA DO FUNDAMENTO

  • “FEITO NA CASA”

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº6

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº5

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº4

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº3

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº2

  • “FOL DE VELENO. Revista de Etnografía e Historia de Galiza”. Nº1

  • ALBIÓN GALAICA

  • “GALICIA ENCANTADA: O país das mil e unha marabillas”

  • “OS MOUROS E AS MOURAS: MÁXICOS ENIGMÁTICOS DA MITOLOXÍA POPULAR”. Actas das V Xornadas de literartura de tradición oral.

  • POEMARIO DOS GAFOS. Obra colectiva.

  • CATÁLOGO-GUÍA do Espazo Natural e Arqueolóxico dos Sete Camiños

  • AS PONTES DE PONTEVEDRA. Libro da exposición do mesmo nome. (Obra colectiva)

  • ATAS DAS JORNADAS DA LITERATURA GALAICO-PORTUGUESA 2012-2014

  • ACTAS DAS II XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ACTAS DAS I XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ENTRADAS POR ORDE CRONOLÓXICA

  • CONTADOR

    • 115,032 hits
  • Follow Á Sombra de Bouza Panda on WordPress.com

O MONTE DE SAN CIBRAO: DO CULTO MEGALÍTICO Ó TANGARAÑO SEN BAIXÁRMONOS DO CIMO

Quizais Galicia, pola súa antigüidade xeolóxica,  non sexa unha terras de grandes cumios e de altas e afiadas montañas. O tempo e o clima, igual que fai o mar coas rochas e os ríos cos seixos, foi modelando a nosa xeografía e construíndo un país de outeiros, penedos e montes de silueta suave e curva como os peitos dunha deusa.

Posiblemente, por iso, Galicia non sexa un paraíso para alpinistas e montañeiros pero si o é para aqueles que procuramos a maxia das xeografías míticas e sagradas, de aqueles que buscámo-los vellos outeiros —do latín altarirum— onde se adoraron a deuses que xa non moran nestas terras, de aqueles que procuramos santuarios xa case esquecidos, de mitos dos que xa non se fala e de ritos nos que xa case ninguén cre. Niso, Galicia si é unha potencia mundial, malia que moitos descoñezan ese tesouro que agochan os nosos curtidos, gastados e milenarios cimos montesíos.

O compañeiro João Bieites e un servidor falando cun veciño da aldea de San Pedro. Última aldea antes do cumio do monte San Cibrao.

Hoxe falareilles dun deses lugares sagrados escondidos no alto dos nosos montes. Aló arriba, nos cumios da Serra Leboreiro érguese impoñente o Monte de San Cibrao. Os seus case 1000 metros de altitude —915 metros para ser exactos— fan desta montaña un referente xeográfico non só do concello de A Bola senón tamén das terras de Celanova.

Terras de Celanova baixo a néboa

Pero o Monte de San Cibrao é, ademais, unha importante divisoria de augas entre as concas do Limia e —a través do río Arnoia— a conca do Miño. Estes cumios esgrevios son dende antigo un lugar fronteirizo, rodeados de castros e límite administrativos entre o concello de A Bola, Allariz, A Merca e Rairiz de Veiga., como así testemuñan os vellos marcos que adobiados con cruces de termo aparcen espallados pola chaira de San Cibrao.

 

Marco de termo no Monte San Cibrao

Sabemos, grazas á antropoloxía, a arqueoloxía e ós estudos sobre as relixións, que moitos lugares que foron sagrados permanecen sagrados aínda que mude o credo e a relixión imperante. Sobran exemplos na nosa xeografía e en todo o  mundo. Quizais un deses lugares onde se ve máis claramente a continuidade do carácter sagrado dun lugar sexa o Monte de San Cibrao, na parroquia ourensá de Pardavedra: o lugar ó que hoxe encamiñámo-los nosos pasos.

 

O cimo do Monte San Cibrao é unha grande chaira dende a que se albiscan as comarcas de Celanova, da Limia e da Baixa Limia. Esta chaira de altura é en realidade un milenario campo tumular que acolle uns catro túmulos megalíticos, segundo recolleu Arturo Vázquez Núñez en 1901 (Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos Históricos y Artísticos de Orense. Tomo I, pp345-353.  Ourense, 1901), algúns dos cales amosan hoxe impúdicos a estrutura dolménica do seu interior. Outros investigadores engaden unha quinta mámoa a este camposanto neolítico que se situaría a uns 40 metros cara ó sur da capela e xa na freguesía de Guillamil.

Na actualidade, o que aquí se achegue poderá contemplar facilmente os restos de dous dolmens:  un, de cámara circular formada por oito esteos e con medidas de 2.10 x 2.40 metros e cun corredor de 1.40 metros de longo, e un segundo dolmen que conserva parte do seu túmulo  e dunha cámara poligonal formada por oito ortostatos e cunha medida de 2 x 2.50 metros.

 

Aquí no alto escolleron os noso devanceiros enterra-los seu mortos hai xa 7000 anos, e neste mesmo lugar,  e non por casualidade,  escolleu a Igrexa católica erixir unha ermida en honor a un santo moi peculiar: San Cibrao.

 

Esta ermida de advocación tan antiga foi construída no século X —aínda que algúns dátana no século VIII—,  sendo inicialmente de estilo mozárabe. O pequeno templo foi totalmente remodelado no século XVIII e hoxe en día tan só conserva do seu primitivo estilo unha dobre ventá (xeminada) mozárabe en forma de fechadura (estilo califal).

No exterior da ermida hai un pequeno camposanto delimitado por unha rexa de ferro no que descansan, segundo a tradición, os corpos dos fundadores da capela. Cando menos iso é o que reza labrado nunha grande lousa de pedra, posiblemente un ortostato dalgún dos dolmens da zona. Un dos dous sepulcros, datados no século VII,  pertence a un misterioso ermitán de nome Cibrao, que non debemos confundir co santo que dá nome á capela, malia a coincidencia —casual ou non— dos nomes,  pois o San Cibrao —San Cipriano— morreu no século IV e nunca andou por estas terras senón pola súa Antioquía natal, mais xa volveremos sobre esta historia. Tamén nun lateral da ermida e nunha pedra baixo a ventá figura labrado o nome dun tal ermitán Padra José que non sei se fará referencia a algúns dos dous anacoretas sepultados no pequeno camposanto.

 

Imaxino que pensarán o mesmo ca min, se a capela foi fundada no século X (ou VIII) e as tumbas do seus supostos fundadores son do século VII algo non cuadra. É o que ten a tradición, que non sempre ten que coincidir co discurso histórico. Segundo tódolos estudos, o posible fundador desta capela foi San Rosendo, no século X como dixemos. San Rosendo, fundador do mosteiro de Celanova, foi un nobre galego, bispo de Mondoñedo, virei do rei asturleonés Fruela II e figura relixiosa, política e militar relevante na Galicia do século X.  No eido relixioso, San Rosendo impulsou o monacato no noroeste da Península Ibérica grazas ó seu labor de fundación de mosteiros, restaurou varias dioceses do parroquiarum sueviorum anterior e propagou a regra beneditina, Como líder militar e político plantou cara e fixo retrocede-las invasións árabes que cruzaron o Mondego chegando ata o Miño. Tamén liderou á nobreza galega na loita contra as razzias dos saqueadores normandos que á orde de Gunderedo asolaron as costas galegas no ano  968 conseguindo acabar con todos eles e afundindo a súa flota.

Mosteiro de Celanova

Pero a figura de San Rosendo tamén está envolta polo mito, como non podía ser doutro xeito nesta terra. Segundo a tradición, o seu nacemento foille anunciado á súa nai Santa Ilduara polo mesmísimo arcanxo San Miguel. Seica a Ilduara morríanlle tódolos fillos recién nacidos, así que esta decidiu unha mañá subir descalza ata a ermida de San Salvador. Alí, na soidade, chorando e fatigada púxose a orar a San Miguel, ata que de súpeto escoitouse unha voz que lle dicía:

Alégrate, Ilduara, que a túa oración foi atendida. He aquí que concibirás e darás a luz un fillo que será grande diante de Deus e dos homes.

E así naceu San Rosendo, que sería bautizado con moita solemnidade no ano do Señor do 907. Mais deixemos a San Rosendo e volvamos a San Cibrao.

San Rosendo

San Cibrán, Cibrao ou Cipriano, advocación do santuario que nos ocupa, foi segundo a lenda un mago pagán de Antioquía que adoitaba ter tratos co demo. Contan que o malvado mago quixo levar á ruína a Santa Xustina pero ela foi quen de rexeita-los ataques dos demos grazas ó signo da cruz. Din que Cipriano, levado pola desesperación, fixo el mesmo o sinal da cruz, ficando inmediatamente liberado da súa servidume de Satán. Cipriano converteuse ó cristianismo e chegou a ser bispo. Durante a persecución de Diocleciano, Cipriano e Xustina foron capturados e levados a Damasco onde sufriron martirio. Como non renunciaron á súa fe foron levados ante o emperador Diocleciano en Nicomedia, onde acabaron sendo decapitados. Os corpos dos santos quedaron durante seis días alí tirados sen recibir sepultura ata que foron recollidos por uns mariñeiros cristiáns que os levaron a Roma onde serían enterrados na finca dunha nobre dama de nome  Rufina, para ser máis tarde trasladados á basílica de Constantino.

San Cipriano, Santa Xustina e o demo. Século XV.  (Fonte: http://commons.wikimedia.org/)

E agora, xogando coa lenda, a historia e o que puido ser e non foi, pregúntome eu: e se os dous misteriosos corpos dos santóns ou ermitáns  —un deles de nome Cibrao— que xacen baixo terra a carón da ermida de San Cibrao de Pardavedra son os corpos de Cipriano e Xustina traídos a Galicia en tempos antigos como ocorreu con tantas outros corpos santos e reliquias? E se temos na nosa terra o corpo de Cipriano, o santo que foi bruxo, e non o sabemos? E se esa presenza foi a que fixo que o seu culto e devoción arraigara tanto nesta terra? En fin, tan só preguntas en voz alta de alguén que goza imaxinando finais distintos para historias vellas e escuras. O que si é moi posible é que a xente identificase a ese ermitán Cibrao co propio santo que deu nome á capela, de aí que se crea que el foi o fundador da ermida. É habitual que os galegos adaptemos a haxiografía dos santos ó noso interese e necesidades e ,así, santos que nunca estiveron en Galicia pasan a ter na nosa terra o escenario mítico das súas andanzas, vida e miragres. Incluso non son infrecuentes os casos nos que o pobo establece xenealoxías populares e vínculos familiares entre diferentes santos e santas.

San Cibrán, o santo que antes de santo foi mago, non só tiña grande devoción en Galicia polos seus poderes para sandar estraños males, sobre todo relacionados coas potencias malignas, senón que a súa sona acrecentouse debido a un misteriosos libro: o Ciprianillo. En Galicia e Portugal tivo grande sona e demanda un libro coñecido como o Ciprianillo e cuxa autoría atribúese a San Cibrán.  Segundo as crenzas galegas, o Ciprianillo —ou o chamado tamén “Salterio de San Cipriano” ou “Gran libro de San Ciprián”— era un antigo e misterioso libro de maxia, un grimorio no que se atopaban as artes diabólicas e os rituais necesarios para acha-los tesouros que os encantos e os mouros tiñan gardados nos castros, furnas, fontes e mámoas. Incluía técnicas de exorcismo, e rituais contra os feitizos, o mal de ollo e o meigallo, segredos místicos sobre xenios bos e malos, e moitas fórmulas máxicas máis.  Tamén se pensaba que quen o posuía tiña o poder de facer fuxi-lo demo.

O Ciprianillo, asemade, era unha axuda para facer pactos con espíritos infernais sen sufrir dano ningún. Noutro capítulo deste libro estaba explicada a forma de facer chover e afasta-las treboadas, seguindo para iso unha serie de rituais. O Ciprianillo sempre foi un libro moi difícil de conseguir, e era celosamente gardado polos seus posuidores. Foi  un libro de culto xeral en Galicia, desexado e buscado por moitos. Quizais o seu éxito se debía tamén a que contiña unha importante listaxe dos lugares onde estarían enterrados valiosos tesouros, e xa se sabe que a febre por atopa-lo ouro e os tesouro dos mouros fixo estragos nesta terra. O libro estaba  estruturado en varias partes e incluía instrucións sobre o círculo protector que se debe trazar no chan para que os desencantadores de tesouros se metan dentro e fiquen protexidos de todo mal. A continuación ofrécenos unha serie de conxuros e letanías en latín dedicadas a distintos Santos e que serven para desencantar os tesouros. Tamén explica a imprecación final que se debe recitar para que acuda no noso socorro Xesuscristo e faga que  Satanás e as pantasmas regresen ó máis profundo do inferno. Por último, inclúese oroteiro de tesouros”, unha listaxe de 148 lugares de Galicia nos que se atoparían tesouros encantados.

San Cibrao de Pardavedra.  (Fonte: http://www.obispadodeourense.com/)

Como ocorreu con outros santos peculiares, cítese San Cristovo, en 1969 foi quitado do santoral católico debido á falla de evidencia histórica sobre a súa su existencia. O seu nome tamén foi borrado do Martiroloxio romano. Curiosamente, e cunha función similar á que ten en Galicia, varias ramas de relixións afroamericanas, como a brasileira Umbanda,  adoptaron a San Cipriano e o sincretizaron co Pai Africano ou o Pai Baiano, espírito propicio para desfacer feitizos e traballos de maxia negra. De igual xeito se misturaron os Orishás cos santos católicos.

É importante toda esta aclaración sobre a haxiografía deste santo para entender tamén o tipo de ritos que se celebraban nesta ermida. Pois, igual que ocorre noutros santuarios da nosa xeografía, como o de San Cibrán de Tomeza no concello de Pontevedra, a este lugar acoden os devotos na procura da sandación de determinados males da alma e do corpo causados polos aires e as súas múltiples variantes. Ó San Cibrao de Pardavedra acudían as xentes da comarca por ser un santuario especializado en cura-los nenos enfermos do temido tangaraño.

O tangaraño é unha enfermidade da infancia que hoxe relacionaríamos coa desnutrición ou co raquitismo,  pero que antigamente asociábase ó mal do aire. As criaturas que caían nun estado de debilitamento físico, de adelgazamento xeneralizado, de inflamación do ventre, de desordes dixestivos, palidez da pel, ou incluso problemas motrices ó andar ou ó falar pensábase que tiñan o tangaraño.  Cumpría entón acudir a persoas expertas en tratar estes males ou  buscar amparo na fe e no poder dos santos e dos santuarios, como era o caso da ermida do Monte de San Cibrao.

 

O rito de curación que se celebraba neste lugar consistía en pasar, por tres veces seguidas, o neno doente por debaixo do altar maior da ermida, aínda que outros testemuños falan dunha pedra especial que había na capela. Din que o rito tamén sirve para mante-lo neno protexido fronte a este mal da infancia.  O tangaraño tamén se curaba, e se cura,  no famoso Pendo Vigón do veciño San Bieito de Cova de Lobo, en Celanova. Pero no caso da ermida do Monte  San Cibrao conta a lenda, recollida nun folleto turístico do concello de A Bola,  que o rito do tangaraño deixou de facerse debido a un grave incumprimento do santo.

 

Aldea de San Pedro, na faldra do monte.

Segundo se di había unha muller moi pobre que tiña seis nenos afectados polo tangaraño, así que decidiu ir á capela de San Cibrao a pasalos por debaixo da pedra. O cura díxolle á boa muller que si quería cura-los nenos tiña que regalarlle ó santo un xamón por cada fillo que quería curar. A pobre señora fixo o imposible para consegui-los seis xamóns, pois tal era o amor polos seus fillos. Xa entregada a ofrenda requirida foi pasando os nenos tres veces, un tras outro, pola pedra do tangaraño. A nai mentres pasaba os nenos ía recitando:

Ten conta santiño do meu tangaraño,

do mal que cho deixo, devólvemo sano.

Tres veces chorosa rogueicho,

sen refolgo toma non descanso.

Os meus nenos entangariñados,

queden xa desentangariñados.

Eu ben sei que por esta velliña,

como queiras farás o milagro.

E os nenos entangariñados,

vivirán desentagnariñados.

Pero, contan que os seis rapaces acabaron morrendo igualmente, malia ó ritual e á ruinosa ofrenda dos seis xamóns. A muller moi anoxada e entristecida voltou xunto ó santo e díxolle:

Por cada neno, tres veces chorosa rogueicho,

e ningunha me deu resultado.

E meus nenos entangariñados,

morreron entangaranados.

E despois de deixar na túa casa

seis perniles de porco cebado,  

os meus nenos entangariñados,

morreron entangaranados!

E din que dende aquel día xa ninguén volveu máis á capela de San Cibrao a pasa-los nenos pola pedra do tangaraño.

Malia que o santiño parece que non cumpriu, na miña opinión e botando man da moralina, penso que a quen habería que castigar e ben castigado era ó listo do crego avarento que por facerse con seis xamóns non tivo escrúpulos en arruinar aínda máis á sufrida e pobre nai, sen importarlle tan sequera xogar cos sentimentos e co amor maternal. Semella que hai cousas que, ás veces, non mudan moito, e refírome a avaricia humana, non me vaian a mal interpretar.

Na actualidade celébrase neste santuario unha romaría o último fin de semana de agosto e tamén o 16 de setembro. O sábado á mañá, a iso das 11, as xentes da contorna soben ata a montaña a imaxe do santo que se garda na igrexa parroquial de Pardavedra. Alí, onde máis perto do ceo se pode estar e baixo a protección do santo que foi meigo,  fan a misa solemne na vella ermida do San Cibrao. Trala misa os romeiros celebran unha comida familiar e campestre nas diferentes carpas que se montan para esta festividade. Rematada a romaría o santo é devolto ó seu fogar no templo parroquial ata o próximo ano no que volva a emprende-la romaxe ós cumios megalíticos do San Cibrao.

 

Fonte de San Pedro de Berredo,  ós pés do monte San Cibrao

Ademais do campo tumular, do cemiterio coas dúas tumbas dos ermitáns, dos marcos de termo con cruces labradas e da capela cristiá hai quen fala de que nestes cumios existen os restos dun antigo templo pagán. Tamén se comenta que entre as pedras da capela existe un ara romana. Cando estiven no lugar si vin varias inscripcións na fachada da ermida pero non me decatei desa suposta ara, polo que non podo confirma-la súa existencia nin falar de epigrafía algunha, aínda que a reutilización de aras nos templos cristiáns era algo frecuente, baste con cita-lo famoso Pedrón da igrexa  parroquial de Santiago de Padrón.

Tampouco vin resto algún doutra construción antiga que non foran as citadas, agás unha laxe  posta a xeito de mesa ou altar e unha fermosa pedrafita que eu interpretei como un adobío moderno realizada cando se fixo o miradoiro e a area de lecer que hoxe fan de campo da festa, pero podo estar equivocado, malia non ter atopado ningunha documentación ó respecto da existencia dunha pedrafita ou menhir neste monte.

De tódolos xeitos non son necesarios máis elementos para afirma-lo carácter hierofánico deste monte e a súa condición de espazo ritual e espiritual cando menos dende que o home elixiu esta montaña para enterrar e honra-lo seus mortos. E diso hai xa 7000 anos, aí é nada. Despois outros viran que falen de que as crenzas non poden sobrevivir tantos anos. É posible que moitas crenzas non sobrevivan ó paso do tempo e ós cambios culturais pero os lugares e o seu carácter sagrado si, e aí están aínda, á espera de que nos acheguemos a eles e intentemos desvelar algúns dos segredos que gardan, por que nesa empresa estará tamén o saber quen somos.

Fotografías: Rafa Quintía, Francisco Sutil e Antonio Vázquez.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: