• BENVIDOS Ó BLOG DE RAFA QUINTÍA

  • SOBRE O AUTOR

  • © Fotografías blog: Rafa Quintía

  • A LINGUAXE DAS CAMPÁS. ETNOGRAFÍA DOS SINOS

  • MARIÑA: DE DEUSA A SANTA

  • MONTE DAS CROAS: ANTROPOLOXÍA DUN CASTRO

  • ANÁLISE ESTRUTURAL E SIMBÓLICA DO MITO DA MOURA

  • LA HISTORIA DE GALICIA EN 50 LUGARES

  • USO SIMBÓLICO DO CUARZO NA CULTURA GALEGA. Aspectos etnográficos e arqueolóxicos

  • PATRIMONIO INMATERIAL DE SAN MARTIÑO DE SALCEDO

  • ALICORNIO. O PODER DO CORNO DE UNICORNIO NA MEDICINA TRADICIONAL GALEGA

  • A NOSA SEÑORA DA LANZADA. Estudio antropológico de un santuario costero.

  • PARA CANTAR VEÑO EU! Unha viaxe pola cultura musical galega da man dos Chichisos

  • DE VELLO, GAITEIRO! Biografía do grupo de música tradicional Os Chichisos

  • DEUSES, MITOS E RITOS DO MONTE DO SEIXO. Unha proposta interpretativa en clave céltica.

  • Á SOMBRA DE BOUZA PANDA. Poemario de trincheira e maldizer

  • MADAMAS E GALÁNS. HISTORIA DO ENTROIDO DE COBRES

  • MUÍÑOS, A MEMORIA DA AUGA.

  • Documental “SETE CAMIÑOS. ENCRUCILLADA DO TEMPO”

  • Documental “COMUNEIROS. Cen anos de vida e loita polo monte de Salcedo”

  • Documental “Monte do Seixo. A Montaña Máxica”.

  • Curtametraxe documental “NOITE DE REIS COS CHICHISOS”

  • A PEDRA DO FUNDAMENTO

  • “FEITO NA CASA”

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº6

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº5

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº4

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº3

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº2

  • “FOL DE VELENO. Revista de Etnografía e Historia de Galiza”. Nº1

  • ALBIÓN GALAICA

  • “GALICIA ENCANTADA: O país das mil e unha marabillas”

  • “OS MOUROS E AS MOURAS: MÁXICOS ENIGMÁTICOS DA MITOLOXÍA POPULAR”. Actas das V Xornadas de literartura de tradición oral.

  • POEMARIO DOS GAFOS. Obra colectiva.

  • CATÁLOGO-GUÍA do Espazo Natural e Arqueolóxico dos Sete Camiños

  • AS PONTES DE PONTEVEDRA. Libro da exposición do mesmo nome. (Obra colectiva)

  • ATAS DAS JORNADAS DA LITERATURA GALAICO-PORTUGUESA 2012-2014

  • ACTAS DAS II XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ACTAS DAS I XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ENTRADAS POR ORDE CRONOLÓXICA

  • CONTADOR

    • 117,273 hits
  • Follow Á Sombra de Bouza Panda on WordPress.com

O CRISTO DA BOA VIAXE E OS LARES VIAIS

ARTIGO PUBLICADO NO SUPLEMENTO “REVISTA” DO DIARIO DE PONTEVEDRA (Domingo, 09/12/2012)

lares1

lares2

O CRISTO DA BOA VIAXE E OS LARES VIAIS

Rafael Quintía Pereira

 

Os galegos sempre tivemos unha relación especial cos camiños. Dende o neolítico adobiamos con mámoas as antigos sendeiros que transitaban os nosos cumios, despois fariámo-lo propio erguendo milladoiros nas rotas sagradas e cruceiros nos camiños, nas corredoiras e nas encrucilladas. Porque os camiños, dende a noite dos tempos, sempre foron un lugar incerto e perigoso, unha fronteira real e simbólica que había que transitar con precaución e, a ser posible, protección.

 OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Existiu na antiga Gallaecia un culto case exclusivo deste fisterra atlántico: o culto ós Lares Viais, divindades romanas protectoras da casa, dos viaxeiros e dos camiños  ás que se lles rendeu culto en determinados puntos das vías de comunicación, como as encrucilladas, e en pequenas capelas e altares. Estes Lares terían a súa orixe sincrética noutras deidades nativas ás que xa se lles rendería culto antes da chegada dos romanos. Esta orixe autóctona dedúcese do feito de que case o 80% das inscricións dedicadas ós Lares Viais que se coñecen en todo o Imperio Romano se atoparon no territorio da antiga Gallaecia, o que indica que os romanos deberon detecta-la existencia nesta área dunhas fortes crenzas autóctonas vinculadas ós camiños e que serían asimiladas e denominadas no século III como Lares Viais. A asimilación con outras divindades indíxenas galaicas reflíctese moi claramente no feito de que o nome romano dos Lares vai seguido, moitas veces, dun epíteto indíxena, xeralmente un topónimo, o que indicaría esa orixe como divindade prerromana. Ás veces ocorre ó contrario e o nome do Lar é prerromano e o epíteto latino.

 aras romanas

As referencias de Estrabón (século I a.C.) ó carácter simbólico dos camiños no noroeste hispano e, posteriormente, as testemuñas de San Martiño de Dumio(século VI) acerca dos rituais levados a cabo polos campesiños nos cruzamentos de camiños, e que veñen recollidas no seu De correctionem rusticorum, son argumentos básicos á hora de xustifica-la existencia, pervivencia e extensión na Gallaecia das divindades relacionadas cos camiños xa antes da romanización.

Porque acender velas xunto ás pedras e ás  árbores e ás fontes e nas encrucilladas, que outra cousa é senón culto ó diaño?

                                                                                                                                                                                                          San Martiño de Dumio.

 OLYMPUS DIGITAL CAMERA

A misión destes deuses protectores de camiños e encrucilladas era axudar a que o viaxeiro non se perdese e regresase á casa a salvo dos avatares da viaxe, sen sufrir accidente, ataque ou roubo ningún. Este medo ós camiños perdurou no noso folclore por exemplo na figura do Diaño Bulreiro, ser mítico, sorte de trasno, que aparece de noite nos camiños asustando os camiñantes e facendo que estes perdan o seu rumbo. Na crenza popular, a axuda para non perderse  precisábase especialmente en lugares difíciles como son os cruzamentos de camiños. O feito de que San Martiño Dumiense lles recomendase ós cristiáns non acender luces nas encrucilladas viría demostra-la vixencia destes cultos aínda no século VI.

 OLYMPUS DIGITAL CAMERA

O deus romano Mercurio, ó igual que os Lares Viais, tamén recibiu culto durante todo o período imperial, e o deus Hermes, asimilado ó Mercurio romano, foi considerado na mitoloxía mediterránea como o Pai dos Lares. Hermes/Mercurio tiña no mundo grecorromano dúas advocacións importantes: a de ser mensaxeiro dos deuses e a de protexe-los viaxeiros e comerciantes.

 DSC_3265

Os milladoiros tamén poderían estar relacionados con estes deuses dos camiños e os ritos asociados a eles. Os viaxeiros depositan unha pedra ó seu paso por estes moreóns, tanto para satisface-lo deus protector dos camiños como para sinala-los puntos difíciles da ruta para os futuros viaxeiros. San Martiño de Dumio fainos estoutra observación moi reveladora:

Outro demo, por fin, quixo chamarse Mercurio, que foi o inventor doloso de toda clase de roubos e fraudes. A este os homes avaros ofrecíanlle en sacrificio, como ó Deus do lucro, moreóns de pedras, que lanzaban ó pasar por encrucilladas dos camiños.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

É crenza popular que o costume de levantar milladoiros ten por obxecto que o día do xuízo final as pedras falen e dean testemuño do cumprimento da romaxe por parte do peregrino que  depositou unha pedra nestes moreóns que marcan as rutas sagradas. O cristianismo considerou que as pedras do milladoiro simbolizaban as almas do purgatorio que se atopaban encadeadas no moreón por non teren cumprido un ofrecemento realizado en vida. Outra interpretación posible di que estas moreas de pedras se forman onde morreu alguén e o feito de pór unha pedra nestas moreas podería ser un intento de aplaca-la alma do defunto e non deixala marchar, polo perigo que isto puidese ter para a comunidade. Para algúns investigadores, os nosos tradicionais Petos de ánimas—representación das ánimas do Purgatorio que reclaman a nosa axuda por medio de ofrendas— que adornan camiños e encrucilladas terían tamén a súa orixe nas primitivas entidades protectoras dos camiños.

 OLYMPUS DIGITAL CAMERA

A chegada do cristianismo e o posterior proceso de sincretismo coas relixións e crenzas indíxenas deu en Galicia, e en moitos outros lugares do mundo, os seus particulares protectores dos camiños. Santos, santas, arcanxos e determinadas imaxes sagradas acadaron rango de valedores dos viaxeiros, dos camiñantes e de todo aquel que ten que emprender unha viaxe. A eles se encomendaban na procura da ansiada protección para afastar calquera mal ou perigo que puidesen sufrir no transo da viaxe.

 OLYMPUS DIGITAL CAMERA

San Cristovo, por exemplo, aínda hoxe conserva algunha das  funcións propias dun Lar Vial como protector dos que andan nos camiños. Malia que perde a súa advocación de santo coa Contrarreforma e co Concilio de Trento —pois a Igrexa quere depura-los santos de orixe confuso—, a súa devoción popular permanece e  considérase patrón dos viaxeiros, dos mariñeiros e, actualmente, dos condutores. É por todos coñecido a máxima que locen moitos condutores nos seus vehículos Yo conduzco, él me guía, referido a San Cristovo como patrón dos condutores.  En moitas parroquias de Galicia cuxo patrón é Santo Cristovo é costume polo día da festa leva-los coches e demais vehículos a bendicir despois da misa solemne.  Outra desas entidades divinas protectoras dos viaxeiros é o arcanxo San Rafael, que se representa normalmente como un peregrino, en lembranza do episodio narrado no Libro de Tobías no que, por mandato de Yaveh, ten que acompañar a Tobías nunha longa e perigosa viaxe na procura da súa futura esposa Sara.

2SAN RAFAEL

Outras veces non é un santo determinado o que fai as funcións de protector, senón unha imaxe concreta. Na vila de Pontevedra é froito de grande devoción o Cristo da Boa Viaxe: unha fermosa representación do crucificado que se localiza nunha pequena capela exterior da basílica de Santa María —aquela construída a expensas do gremio de mareantes— que fica adxacente á portada lateral sur. Antigamente, os mariñeiros encomendábanse a el antes de botarse ó mar. Hoxe, os pontevedreses, e tamén moita xente de fóra, achéganse ó lugar antes de emprenderen unha viaxe para pedirlle á imaxe deste Cristo protección para chegar a bo porto sen maiores riscos e desgrazas. O Cristo da Boa Viaxe é o noso particular Lar Vial, e como tal é froito de ofrendas, súplicas e devoción.

 VLUU L100, M100  / Samsung L100, M100

Hoxe en día, case dous mil anos despois de que adorásemo-los Lares Viais e  outras deidades dos camiños, o pobo galego aínda segue a busca-la protección nas viaxes máis alá do que ofrezan santos e santas cristiáns. Aínda perduran crenzas pagás, ideas que afunden a súa orixe na máis remota antigüidade e  que asocian, por exemplo, a protección fronte ós perigos da viaxe a amuletos ou, o que é máis espectacular, a determinadas árbores.

O castiñeiro do Souto de Pumbariños na parroquia de Rozabales, concello ourensán de Manzaneda, é unha das árbores máis grandiosas de Galicia. Cunha contorna de doce metros e unha antigüidade de máis de mil anos o castiñeiro de Pumbariños garda un fabuloso amuleto valedor. Segundo din os veciños da zona, as castañas deste castiñeiro son eficaces amuletos protectores nas viaxes. A xente cando tiña que emprender unha longa viaxe achegábase a este souto a recoller castañas do vello castiñeiro. Levar unha delas no peto aseguráballe ó viaxeiro estar a salvo de calquera mal, perigo ou contratempo.

 castiñeiro de Pumbariños

Vemos pois, como ó longo do tempo o home foi buscando os seus propios mecanismos de protección fronte ó temores da viaxe e dos camiños. Uns medos que non cambiaron co paso dos séculos malia que si o fixeron aqueles a quen nos encomendamos. De tódolos xeitos, e vendo como conducen algúns, nunca está de máis levar unha castaña do castiñeiro de Pumbariños na guanteira do coche, unha estampa de San Cristovo no parasol e, de teren que facer unha longa viaxe, visiten antes o Cristo da Boa Viaxe que os agarda na Boa Vila. Mal non lles fará.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: