• BENVIDOS Ó BLOG DE RAFA QUINTÍA

  • SOBRE O AUTOR

  • © Fotografías blog: Rafa Quintía

  • MARIÑA: DE DEUSA A SANTA

  • MONTE DAS CROAS: ANTROPOLOXÍA DUN CASTRO

  • ANÁLISE ESTRUTURAL E SIMBÓLICA DO MITO DA MOURA

  • LA HISTORIA DE GALICIA EN 50 LUGARES

  • USO SIMBÓLICO DO CUARZO NA CULTURA GALEGA. Aspectos etnográficos e arqueolóxicos

  • PATRIMONIO INMATERIAL DE SAN MARTIÑO DE SALCEDO

  • ALICORNIO. O PODER DO CORNO DE UNICORNIO NA MEDICINA TRADICIONAL GALEGA

  • A NOSA SEÑORA DA LANZADA. Estudio antropológico de un santuario costero.

  • PARA CANTAR VEÑO EU! Unha viaxe pola cultura musical galega da man dos Chichisos

  • DE VELLO, GAITEIRO! Biografía do grupo de música tradicional Os Chichisos

  • DEUSES, MITOS E RITOS DO MONTE DO SEIXO. Unha proposta interpretativa en clave céltica.

  • Á SOMBRA DE BOUZA PANDA. Poemario de trincheira e maldizer

  • MUÍÑOS, A MEMORIA DA AUGA.

  • Documental “SETE CAMIÑOS. ENCRUCILLADA DO TEMPO”

  • Documental “COMUNEIROS. Cen anos de vida e loita polo monte de Salcedo”

  • Documental “Monte do Seixo. A Montaña Máxica”.

  • Curtametraxe documental “NOITE DE REIS COS CHICHISOS”

  • A PEDRA DO FUNDAMENTO

  • “FEITO NA CASA”

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº6

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº5

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº4

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº3

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº2

  • “FOL DE VELENO. Revista de Etnografía e Historia de Galiza”. Nº1

  • ALBIÓN GALAICA

  • “GALICIA ENCANTADA: O país das mil e unha marabillas”

  • “OS MOUROS E AS MOURAS: MÁXICOS ENIGMÁTICOS DA MITOLOXÍA POPULAR”. Actas das V Xornadas de literartura de tradición oral.

  • POEMARIO DOS GAFOS. Obra colectiva.

  • CATÁLOGO-GUÍA do Espazo Natural e Arqueolóxico dos Sete Camiños

  • AS PONTES DE PONTEVEDRA. Libro da exposición do mesmo nome. (Obra colectiva)

  • ATAS DAS JORNADAS DA LITERATURA GALAICO-PORTUGUESA 2012-2014

  • ACTAS DAS II XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ACTAS DAS I XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ENTRADAS POR ORDE CRONOLÓXICA

  • CONTADOR

    • 114,173 hits
  • Follow Á Sombra de Bouza Panda on WordPress.com

O POEMARIO “Á SOMBRA DE BOUZA PANDA” NA REVISTA DO DIARIO DE PONTEVEDRA

PUBLICADO HOXE (31/03/2013) NA SECCIÓN “ANAQUEL DOS LIBROS” DO SUPLEMENTO REVISTA DO DIARIO DE PONTEVEDRA.

poemario Diario

Advertisements

ARTIGO PUBLICADO NO BOLETÍN Nº6 DA AEDA, ASOCIACIÓN DE PROFESIONALES DE LA NARRACIÓN ORAL EN ESPAÑA

Podedes descargar nesta ligazón a versión en castelán e en galego do artigo “O Con da Ventureira e as viaxes ó Máis Alá” publicado no Boletín nº6 de marzo da AEDA, Asociación de Profesionales de la Narración Oral en España.

http://narracionoral.es/index.php/es/documentos/boletines-y-noticias/boletines

logo

Versión en castelán:

http://narracionoral.es/index.php/es/documentos/articulos-y-entrevistas/articulos-seleccionados/223-el-con-da-ventureira-y-los-viajes-al-mas-alla

Versión en galego:

http://narracionoral.es/index.php/gl/noticias-e-documentos/224-o-con-da-ventureira-e-as-viaxes-o-mais-ala

A VIAXE DO SOL

ARTIGO PUBLICADO O DOMINGO 24 DE MARZO NA REVISTA ADINA QUE SE EDITA CO DIARIO DE AROUSA

ADINA_08

A VIAXE DO SOL

Rafael Quintía Pereira

 A existencia do Sol determina as estacións que conforman o clima e o ecosistema dun determinado lugar. O home viuse na obriga de se adaptar a estes fenómenos para poder subsistir, cultivando a terra e facendo os cambios necesarios para que o cultivado dese froitos. Esta dependencia do Sol, que xunto coa auga fai xermina-los campos e renace-la natureza, daría orixe a toda unha serie de crenzas de carácter espiritual ou relixioso. E así o Sol pasou a ser considerado fonte de vida, símbolo de divindade ou símbolo do tránsito das almas e da resurrección.

DSC_0897 - copia

Moitas das crenzas galegas reflicten aínda a vella idea que asocia o Sol coa fertilidade. Existe un dito en galego que recolle esta relación e que fai referencia á idade na que a muller chega á menopausa: “xa che pasou o Sol pola porta. Outras coplas fan fincapé nesta vinculación Sol-fertilidade: 

O Sol cando nace arraia

e a ti non te arraiou;

coitada de ti meniña

cando de ti se olvidou.

Tamén o cristianismo herdou parte destas crenzas. Antonio Fraguas recolle na súa obra “Galicia Máxica“ a seguinte copla que se escoitaba, entre outras, nas romarías da Lanzada e da Peneda:

No seo da Virxe Nai

encarnou diviña gracia;

entrou e saleu por Ela,

como o Sol pola vidraza.

Esta é unha cantiga, bastante estendida en Galicia e Portugal, que ten a súa orixe no teólogo medieval  Pedro Lombardo e incluso foi incorporada  polo rei Afonso X “O Sabio”. Desta copla existe outra versión adaptada á Virxe da Lanzada que di así:

Miña Virxe da Lanzada,

miña Virxe lanzadeira,

éntralle o Sol pola porta,

sálelle pola vidrieira.

VLUU L100, M100  / Samsung L100, M100

O raio de Sol, elemento de vida e creación,  relaciónase coa encarnación da Virxe, pois este pasa a través do cristal sen rompelo nin lixalo, de igual xeito que o Espírito Santo encarnou en María sen que esta perdese a súa pureza e virxindade.

Unha das características das sociedades célticas era a súa relación co Sol e a importancia que este tiña dentro do seu corpo de crenzas relixiosas. Xa os xeógrafos grecorromanos sitúan nas terras de Fisterra o Promontorium Nerium e o Ara Solis, altar de culto solar que puido ser destruído no proceso de cristianización do antigo mundo pagán. As crónicas dos historiadores Orosio e Floro contan o pavor que se apoderou das tropas de Décimo Xunio Bruto O Galaico ó chegar a Fisterra e presencia-lo Solpor ou a morte do Sol no inmenso océano.

Décimo Bruto, percorrida toda a costa do Océano como vencedor, un pouco máis aló dos célticos e lusitanos e os pobos de toda Callaecia e o río do esquecemento, pánico dos Soldados, non retirou os seus estandartes antes de descubrir, non sen certo medo e horror de sacrilexio, o Sol que cae no mar e o lume xurdindo da auga.

                                                                                            Floro

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

O Sol nace e morre no transcurso dun día e nace e morre tamén no transcurso dun ano. As doce horas do día e da noite correspóndense tamén cos doce meses do ano. A súa enorme potencia e poder fixo, xa dende a primitiva deidade solar indoeuropea, que se asociase a un fecundo xabaril, a un león ou a un touro. Segundo o arqueólogo e historiador André Pena, o trisquel  representaría a circunvalación do Orbe Tripartito polo potente Sol, identificado este como un touro solar que dando tres pasos —Tarvostrigaranus— circunvala o mundo. No primeiro paso abarcaría e tomaría posesión do ceo, no segundo paso percorrería e tomaría posesión do mar e, viaxando ó Hades, ó Sidh ou ó Alén, penetraría e posuiría as profundidades da terra no seu terceiro paso. Estes tres pasos do Sol, un do ceo, outro do mar e outro da terra, a través da circunvalatoria viaxe do tarvos polo Orbe Tripartito expresaría a idea que os celtas tiñan do día e do ano solar, dividido nunha metade clara e noutra metade escura.

O Sol xurde polo oriente e continúa polo mediodía. Despois no ocaso chega ó Océano e somérxese; misteriosamente segue o seu curso baixo a terra, e volve  aparecer de novo polo oriente.

                                                                                              Isidoro

VLUU L100, M100  / Samsung L100, M100

Esta crenza dos pasos do Sol perdurou en Galicia e así entre os nosos pescadores existía a expresión “dar volta o Sol” para referirse ós días da segunda quincena de decembro, comprendidos entre o 19 e o 24, datas nas que entra a sardiña nas rías galegas, e que se considera que é o tempo en que dá volta o Sol, é dicir, cando comezan a medra-los días.

49

Os touros, diciamos, foron venerados pola súa forza, vinculados ós bois como símbolos da fortaleza polos seus dotes como animais de labranza e de abundancia na agricultura. En virtude da súa virilidade o touro relaciónase sempre co Sol creador. As imaxes de touros celtas —como os consagrados no santuario Beire-Le-Châter, en Francia—  adoitaban representarse con tres cornos, aumentando así o valor simbólico do corno como icona da agresividade e da fertilidade. Pero o touro tamén ten un lado sombrío e psychopompos (guía de almas ó Máis Alá), polo que pode aparecer protexendo os mortos na súa viaxe ó Alén. Deste xeito o touro tricorne tamén formaba parte do enxoval funerario de tumbas celtas europeas e, en ocasións, das de nenos. Casualidades, ou non, existe na nosa ría de Pontevedra unha figura lendaria que casaría perfectamente co que acabamos de dicir, refírome á lenda que fala dese Touro negro que sae da illa de Ons rumbo a terra firme para levar consigo as almas dos defuntos. Dise que este labor de recolleitador de almas acontece sempre nas horas nas que comeza a baixamar, xa que é o instante en que os moribundos dan o seu último alento.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Algúns arqueólogos teñen interpretado os petróglifos que representan esvásticas, círculos sinxelos e algúns concéntricos como soles favorecedores da fecundidade. Para Luís Monteagudo o culto ou veneración ó Sol parece probado polos gravados soliformes. Segundo o profesor Monteagudo é probable que moitos dos círculos concéntricos dos petróglifos galegos sexan símbolos solares e teñan a súa orixe na  espiral. Esta espiral representaría tamén a secuencia da traxectoria descrita en cada período do ano polo Sol, que cada día vai cambiando os seus puntos de nacemento e posta e, en consecuencia, a súa traxectoria: máis cara ó norte dende o solsticio de inverno ó de verán e máis cara ó sur dende o solsticio de verán ó seguinte de inverno, é dicir, que cada xiro da espiral representaría a traxectoria do Sol durante tódolos días dun mes incluíndo a metade visible do traxecto (por riba das “augas superiores”) e a continuación, despois de cada posta, a invisible (por debaixo das “augas inferiores”). A existencia destes gravados soliformes na arte rupestre de Galicia estaría en consonancia con ese valor relixioso e esa importancia do Sol na cultura galaica.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

O antropólogo Aparicio Casado recolleu unha crenza dos mariñeiros do Salnés que entronca con todo isto que estamos contando. Segundo contan os mariñeiros,  cando o Sol se pon no horizonte —sobre todo neses días de calor e certa brétema — no último momento en que empeza a mergullarse no mar o astro rei adopta a forma dunha barca ardente sobre a que se deita para ser levado ás profundidades do Océano, é a Barca do Sol. Obviamente, este feito, que puiden verificar persoalmente e incluso fotografar, trátase dun efecto visual onde a forma alongada e aplanada que adopta o Sol é froito dunha deformación óptica producida pola luz alaranxada do Sol, o seu reflexo sobre as augas e o efecto da brétema a través da que se filtra a imaxe esvaecida do Sol no solpor. Pero, independentemente de que o efecto teña unha explicación dentro das leis da física, non resta valor ningún ó feito de que tal percepción fose mitificada e reinterpretada baixo unha estrutura de crenzas populares que reflicten esa ancestral idea da viaxe do Sol a través do mar.

94

O Sol adoptando a forma de braca ou copa nun solpor sobre o mar da Lanzada

Viaxe que, pola potencia vivificadora e/ou divinización do Sol, equiparouse á viaxe que emprenden as nosas almas unha vez morto o corpo terreal. E é, curiosamente, na illa de Ons, esa illa da que sae o touro recadador de almas e o lugar ó que se dirixe, segundo as lendas locais,  a Santa Compaña cando parte do Campo da Lanzada, onde podemos atopar un topónimo como o de Porto do Sol, quizais porque precisamente é esta terra no horizonte atlántico o destino das nosas almas e o punto polo que morre o Sol cada día ou, dito doutro xeito,  o porto no que se embarca diariamente na súa barca solar. Velaí a maxia e o tesouro da nosa literatura oral, das nosas lendas e dos nosos mitos.

solpor lanzada

XA ESTÁ NA RÚA O NOVO NÚMERO DE “FOL DE VELENO. ANUARIO DE ANTROPOLOXÍA E HISTORIA DE GALIZA”

Xa o temos na rúa, acabado de saír do prelo. Aqui vos deixo a portada, a editorial e o sumario deste novo anaurio 2013.

Fol de Veleno nº 3

Páginas desdefol de veleno nº 3-2
Páginas desdefol de veleno nº 3

O POEMARIO “Á SOMBRA DE BOUZA PANDA” NO DIARIO DE PONTEVEDRA

No Diario de Pontevedra

diario de pontevedra poemario

diario de pontevedra poemario 2

O UNICORNIO DE SANTA MARÍA

ARTIGO PUBLICADO O DOMINGO 17 DE MARZO NO SUPLEMENTO “A REVISTA” DO DIARIO DE PONTEVEDRA

Páginas desde17032013revista_3

DESCARGA-LO ARTIGO:

17032013revista_3 10

O UNICORNIO DE SANTA MARÍA

 Rafael Quintía

O unicornio, ó igual co dragón, é un dos poucos animais míticos que poderiamos considerar de carácter case universal. A súa figura está presente na mitoloxía popular de Europa, Asia, África e América, de aí que atopemos diferentes descricións  físicas do unicornio segundo as latitudes. Na Idade Media, e posteriormente no Renacemento, o unicornio adquiriu en Europa unha grande fama, dotándoo a lírica dunha gran beleza, maxestosidade e nobreza que fixo que se distanciase da idea que se tiña deste animal na antigüidade. Froito desta popularidade xurdiu a descrición máis estereotipada e coñecida por todos nós, isto é, un animal con aparencia de cabalo branco —ás veces con corpo de cabra ou cervo— e cun corno recto e espiralado na metade da fronte.

 702px-Historiae_animalium_1551_De_Monocerote

As primeiras referencias sobre a criatura unicorne veñen do historiador e médico grego Ctesias de Cnido, no século V a.C., pero outros autores como Aristóteles,  Megasthenes, Heródoto de Haliparnaso ou Plinio o Vello tamén o mencionan nos seus escritos. Pero a fama e importancia deste animal débese, sobre todo, ós supostos poderes e a maxia do seu apéndice corneo. Dende tempos pretéritos vénse empregando na medicina distintas substancias, compostos e preparados co ánimo de manter e preserva-la saúde ou de potencia-la xuventude e o vigor físico e mental. Os Bezoares, o marfil,  a Terra Sigillatta, ou a  Triaca, entre outros foron intensamente usados para preservar e contrarresta-la acción dos velenos e sandar todo tipo de envelenamento. De entre todos estes preparados o corno de unicornio salientou polas súas virtudes de antídoto universal e incluso ó emperador Filipe II, na súa agonía final no mosteiro do Escorial, foille administrado pó de suposto corno de unicornio.

278px-Weltliche_Schatzkammer_Wienb

Non se sabe a ciencia certa cando entrou o mito do unicornio en España e, por extensión, en Galicia. Para algúns investigadores este viría da man dos musulmáns, que xa falaban do unicornio e ademais dominaban a medicina europea dende o século XIII. Tamén cabe a posibilidade de que a crenza sobre o unicornio árabe fose achegada polos cruzados que foron a Terra Santa, nesta liña poderiamos citar que no “Alexandre” de Wolfram von Eschembach xa se fala dos poderes terapéuticos do corno e do carbúnculo. Pero eu inclínome a pensar que a entrada do mito do unicornio en Galicia prodúcese de xeito parello á entrada do cristianismo. E isto débese principalmente  a un  feito histórico fundamental na transmisión do mito do unicornio: a súa introdución na Biblia a raíz da elaboración na Alexandría do século III a.C. da Biblia dos Setenta e da errada tradución de Re´em  por Monokeros (unicornio). Os tradutores posteriores da Biblia, seguidores da versión dos Setenta, traduciron monoceros ás súas respectivas linguas contribuíndo deste xeito á propagación do mito por toda Europa. Á influencia que tivo a Biblia únese a importancia que adquiriu na cristiandade o famoso libro redactado  entre o século II e IV coñecido como “Physiologus” ou “Fisiólogo Grego”. Libro que deu orixe a tódolos bestiarios medievais e que contribuíu decisivamente a fixar na mentalidade popular a peculiar relación entre o unicornio e as virxes, e a populariza-lo marabilloso poder curativo do seu corno. Incluso autores como San Isidoro de Sevilla se fixeron eco do unicornio nas súas obras, pasando entón a ser representado en debuxos, tapices,  capiteis, etc. No pulo dado á crenza nesta mítica criatura non podemos esquece-la  importancia que tiveron os comerciantes portugueses que traían da India os bezoares, os cornos de rinoceronte ou as pedras da serpe, todos eles potentes antídotos que proviñan da zona xeográfica onde posiblemente se orixinase a lenda do unicornio.

396px-RochesterBestiaryFolio021rMonoceros

Se ben o unicornio é unha criatura de escasa representación no Románico, si é posible atopalo nalgúns templos ó longo do Camiño de Santiago —sobre todo en Burgos— representando e simbolizando a pureza e a virxindade. En Galicia é moi difícil atopa-la súa estama decorando igrexas ou ermidas. Malia iso, os que vivimos en Pontevedra e nos gustan estas vellas historias témo-la sorte de poder gozar dunha das escasísimas —de feito é a única que coñezo— representacións do unicornio, refírome ó baixo relevo da dama e o unicornio que adobía o interior da porta principal da basílica de Santa María, velaí está o máxico unicornio deitando a súa cabeza sobre o colo dunha dama, nunha iconografía que nos lembra a aquilo que dicía del o “Fisiólogo Grego”: El é un animal pequeno, como un neno, pero sorprendentemente feroz para o seu tamaño, cun corno moi afiado na súa cabeza, e ningún cazador pode collelo pola forza. Hai un truco que se utiliza aínda para atrapalo e é este: Os homes levan unha virxe ó lugar onde el vive e déixana soa alí. En canto o unicornio vexa esta virxe, caerá prendado da súa beleza, correrá ata ela e porá a cabeza no seu colo. Ela mímao e el dorme. Os cazadores  achéganse entón,  captúrano e  lévano ó palacio do rei.

santa maría

Pero que fai un unicornio representado na basílica de Santa María? A resposta é doada pois a imaxe do unicornio foi adoptada pola cristianismo e así, no século II con Tertuliano, a besta convértese nun símbolo de Cristo. Dise entón que o unicornio, pola súa pureza, representa a Cristo e o seu corno representa á cruz. No Concilio de Nicea (ano 385) o corno de unicornio pasou a interpretarse como símbolo da unidade divina representando a unión de Cristo con Deus, do fillo co pai. A incapacidade do cazador para subxugalo sería o recordatorio de que a vontade do Mesías non está suxeita a ningunha autoridade terreal e a estatura pequena do animal é un sinal da humildade de Cristo. As representacións medievais que amosan a caza do unicornio son tamén alegorías que representan a paixón de Cristo ou a súa morte, onde o unicornio é Cristo, a doncela a Virxe María, o peito simbolizaría a Igrexa, o bico da rapaza a paz e o soño do unicornio a morte.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Por todo isto, se quixo deixa-la pegada do unicornio no templo máis grandioso da nosa cidade, unha imaxe en pedra da besta fabulosa xunto a esa virxe —a Virxe María— que o atrae e reconforta. Agora xa saben onde se agocha a mítica criatura unicorne e o que ela significa, así que se queren ter un encontro cara a cara co misterio e a lenda visiten a basílica de Santa María, alí agárdalles na penumbra do templo o máxico unicornio.

INSTANTÁNEAS DA PRESENTACIÓN DE “Á SOMBRA DE BOUZA PANDA. Poemario de trincheira e maldizer”

Á miña gratitude a tódolos amigos que asistiron esta tarde á  presentación do meu poemario ” Ás sombra de Bouza Panda”. Grazas moi especiais para a xornalista Paz Castro que tivo a ben presenta-lo acto e para ó editor Fernando Luís Pérez Poza por ter confiado neste traballo.

VLUU L100, M100  / Samsung L100, M100

De esquerda a dereita: a xornalista Paz Castro, o autor e o editor F. Pérez Poza

VLUU L100, M100  / Samsung L100, M100

VLUU L100, M100  / Samsung L100, M100
VLUU L100, M100  / Samsung L100, M100

Recitando un poema

291698_10151394115724794_140302498_n

Graciñas a João Bietez e a Toño Vázquez  polas fotos.

%d bloggers like this: