• BENVIDOS Ó BLOG DE RAFA QUINTÍA

  • SOBRE O AUTOR

  • © Fotografías blog: Rafa Quintía

  • A LINGUAXE DAS CAMPÁS. ETNOGRAFÍA DOS SINOS

  • MARIÑA: DE DEUSA A SANTA

  • MONTE DAS CROAS: ANTROPOLOXÍA DUN CASTRO

  • ANÁLISE ESTRUTURAL E SIMBÓLICA DO MITO DA MOURA

  • LA HISTORIA DE GALICIA EN 50 LUGARES

  • USO SIMBÓLICO DO CUARZO NA CULTURA GALEGA. Aspectos etnográficos e arqueolóxicos

  • PATRIMONIO INMATERIAL DE SAN MARTIÑO DE SALCEDO

  • ALICORNIO. O PODER DO CORNO DE UNICORNIO NA MEDICINA TRADICIONAL GALEGA

  • A NOSA SEÑORA DA LANZADA. Estudio antropológico de un santuario costero.

  • PARA CANTAR VEÑO EU! Unha viaxe pola cultura musical galega da man dos Chichisos

  • DE VELLO, GAITEIRO! Biografía do grupo de música tradicional Os Chichisos

  • DEUSES, MITOS E RITOS DO MONTE DO SEIXO. Unha proposta interpretativa en clave céltica.

  • Á SOMBRA DE BOUZA PANDA. Poemario de trincheira e maldizer

  • MADAMAS E GALÁNS. HISTORIA DO ENTROIDO DE COBRES

  • MUÍÑOS, A MEMORIA DA AUGA.

  • Documental “SETE CAMIÑOS. ENCRUCILLADA DO TEMPO”

  • Documental “COMUNEIROS. Cen anos de vida e loita polo monte de Salcedo”

  • Documental “Monte do Seixo. A Montaña Máxica”.

  • Curtametraxe documental “NOITE DE REIS COS CHICHISOS”

  • A PEDRA DO FUNDAMENTO

  • “FEITO NA CASA”

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº6

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº5

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº4

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº3

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº2

  • “FOL DE VELENO. Revista de Etnografía e Historia de Galiza”. Nº1

  • ALBIÓN GALAICA

  • “GALICIA ENCANTADA: O país das mil e unha marabillas”

  • “OS MOUROS E AS MOURAS: MÁXICOS ENIGMÁTICOS DA MITOLOXÍA POPULAR”. Actas das V Xornadas de literartura de tradición oral.

  • POEMARIO DOS GAFOS. Obra colectiva.

  • CATÁLOGO-GUÍA do Espazo Natural e Arqueolóxico dos Sete Camiños

  • AS PONTES DE PONTEVEDRA. Libro da exposición do mesmo nome. (Obra colectiva)

  • ATAS DAS JORNADAS DA LITERATURA GALAICO-PORTUGUESA 2012-2014

  • ACTAS DAS II XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ACTAS DAS I XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ENTRADAS POR ORDE CRONOLÓXICA

  • CONTADOR

    • 116,568 hits
  • Follow Á Sombra de Bouza Panda on WordPress.com

MAPUCHES: TAN LONXE, TAN PERTO

A idea da existencia dunha terra mítica situada nunha illa máis aló do mar, onde o Sol morre cada día é unha estrutura mitolóxica presente en moitas culturas e pobos da terra ó longo de tódolos tempos. Xa teño falado varias veces sobre esa idea da Illa dos Benaventurados ou da Eterna Xuventude dentro do mundo relixioso celta, por exemplo. A nosa cultura inmaterial está chea de referencias tamén a esa idea de que as ánimas dos defuntos se trasladan cara ás illas. Existen numerosas lendas neste sentido recollidas   con respecto á illa de Ons, Tambo ou Sálvora, por citar só algúns deste míticos destinos das nosas almas. Tamén quero lembrar que o ilustre Luís Monteagudo identificou as seis illas dos deuses das que nos fala Plinio —as VI insulae deorum— coas dúas illas Cíes, a illa de Ons, a de Onceta, a illa de Sálvora e a illa de Arousa. Estas serían as míticas illas nas que,  segundo o clásico romano, se situaba a morada dos deuses e dos mortos.

ciesIllas Cíes, as insulae deorum

Pois ben, estas crenzas que normalmente relacionamos co mundo atlántico ou coa cultura celta existen tamén no outro estremo do mundo, na mesmísima punta sur do continente americano e no ámbito da cultura dos mapuches, pobo aborixe de Sudamérica que habita o sur de Chile e o suroeste da Arxentina. Como xa teño explicado noutras ocasións, aínda que ás veces existe, non é necesario o contacto cultural entre pobos para que teñan uns mesmos esquemas míticos ou relixiosos. É ben sabido que a mente do home é a mesma en tódalas partes, que os medos, os temores, os anhelos ou as preguntas que nos facemos tamén, xa que logo, é posible é lóxico que en lugares afastados e sen contacto se desenvolvan mecanismos culturais similares. Así que o mundo das crenzas dos mapuches servirame para falar destas similitudes culturais entre pobos que, en principio, non tiveron contacto cultural ata a chegada dos conquistadores españois, unha chegada que institucionalmente se celebra hoxe 12 de outubro e que eu quero aproveitar para falar dun daqueles pobos americanos que sufriu o choque cultural e bélico da conquista e o peso aculturizante da cruz e da espada.

418px-Familiamapuche

Familia mapuche (Fonte: http://commons.wikimedia.org)

A illa dos mortos

Dicía que a crenza nunha terra mítica —chamémoslle paraíso, alén ou terra dos mortos— situada nunha illa no mar tamén está presente entre os mapuches. Segundo as súas crenzas , cando un mapuche morre o seu espírito viaxe cara ó mar, onde se agocha o Sol, no Nag Mapu. Alí repousarán nunha illa sagrada,  agardando o paso do tempo mentres comen papas amargas. Esta illa do Máis Alá identifícase coa Illa Mocha, fronte ás costas chilenas da provincia de Arauco. Os lafkenches denominan a esta illa Amuchura que significa “a resurrección das almas”.

Van_spilberger_in_mocha_1616Grabado da illa de Mocha (Fonte: http://commons.wikimedia.org)

Existen ademais na mitoloxía mapuche uns seres psicopompos encargados de levar esas almas a ese Alén insular, o Ngill chenmaywe ou  Ngül chenmaywela, literalmente “o sitio para a reunión da xente”. Estas guías dos mortos son os coñecidos como trempulcahue, descritas como catro criaturas sobrenaturais, mulleres anciás, que se transforma en balea para realizar este labor cada día coa caída do Sol. Son o equivalente a Caronte na tradición grecolatina e son tamén o noso touro negro que sae da Illa de Ons para recolle-las almas daqueles que morren coa baixamar.

DSC_6543 - copia

Traxes de muller mapuche

Segundo a escatoloxía mapuche, dende esta mítica illa as ánimas —chamas püllü—  partirán xa convertidas en espírito —alwe— cara á afastada Rexión de Occidente. Para facer esta derradeira viaxe, á ánima debe paga-lo servizo de transporte cunhas pedras de cor turquesa que se coñecen como llancase que se depositaban nas tumbas xunto ó cadáver. É o equivalente americano ós obolus cos que se enterraban os romanos e gregos para pagárllela viaxe ó barqueiro Caronte. do del defunto se colocaban llancas, para que así pague el transporte.

A continuación transcribo unha oración fúnebre mapuche:

Feimai tëfa

Fachi antu mai

Chalintëkuiñ

Mapu meu iñ lonko em

Nenalu tëfa deuma

Püllinetui

Ká mai monen pinolau

Deuma mai nullcheñ

Mawi

Weulli amui

Tradución:

 É así pois que neste

Día

Saudamos o noso

Xefe

Que volveu á terra.

Agora o seu espírito inicia a

Viaxe

Partiu ó lugar onde o Sol durme

Á illa dos nosos

Antepasados

800px-Mapuche_Machis

Tres machis (chamán) mapuches (Fonte: http://commons.wikimedia.org)

Retomémo-lo tema da balea como ser psicopompo. Serge Cassen e Jacobo Vaqueiro, do Laboratoire de Préhistoire de Nantes, fálannos, nun revelador estudo, do valor simbólico da balea na arte parietal das tumbas neolíticas. Estes autores identifican os motivos coñecidos como o arado e the thing, “a cousa”, que aparecen no dolmen de Dombate, na Casa dos Mouros de Baíñas e en Espiñaredo, co debuxo dun cachalote, o que nos pon sobre a pegada da importancia que este tipo de animal puido ter para os pobos que habitaban esta costa atlántica naquela época, xa fose na costa galega ou na costa da Bretaña francesa, onde aparecen similares deseños. A balea, a criatura máis grande á que se puideron enfrontar estes pobos, é símbolo da morte, da destrución que precede ó ascenso cara á verdade, como ben reflicte a Biblia na pasaxe de Xonás. A balea é símbolo de continente, de tesouro agochado e de ameaza, a entrada na balea é a entrada no período de escuridade, intermediario entre dous estados antes do novo nacemento, dinnos estes autores.  

 DSC_6126

Esquelete de balea

A balea é un dos animais psicopompos por excelencia, visto nas súas idas e vindas entre as profundidades do mar e a superficie, exhalando ese vapor polo lombo que iluminado polo Sol reflicte as cores de Arco da vella, fenómeno óptico non carente, na tradición popular, dun certo simbolismo maléfico e escuro. Por exemplo, para os bretóns o Arco da vella representa a escada dos mortos. A balea puido ser para os primeiros poboadores desta costa atlántica un animal mítico, a besta máis impresionante e temible que o home puidese contemplar e por iso foi plasmado nas tumbas megalíticas de Galicia e Bretaña

 Postales-entierro_mapuche

Enterro mapuche  (Fonte: http://commons.wikimedia.org)

 Os túmulos

Outra coincidencia interesante entre os mapuches e os antigos galaicos fai referencia ó mundo funerario. Os mapuches enterraban ós seus mortos en túmulos, no que aquí chamamos mámoas e eles denominan cuel. Os cuel, kuel ou kwel son pois, montículos artificiais de forma cónica feitos con pedra, terra e barro. Algúns poden chegar ós 50 metros de diámetro por 15 metros de altura. O arqueólogo Dillehay data a construción meirande parte  dos cuel nos dous séculos  anteriores á chegada dos españois aló polo século XVI e baralla a hipótese de que estes túmulos poderían ser froito da influenza inca ou das culturas dos Andes centrais.

800px-Cuel_en_el_valle_de_Puren - copiaTúmulo mapuche. (Fonte http://commons.wikimedia.org)

Coroando as tumbas e os túmulos colocábanse os chemamull, figuras de madeira que, posiblemente, representasen o falecido e que, segundo a crenza, axudaban á alma do defunto a poder chegar ó seu destino final no Alén, é dicir, que os chemamull facían a función dun psicopompo. Contan que moitas destas esculturas foron destruídas polos españois por consideralas unha mostra de idolatría.

DSC_6541 - copiaChemamull

Algo similar puido ter ocorrido na vella Gallaecia, aínda que nun contexto cultural e cronolóxico diferente. O historiador André Pena defende dun xeito moi documentado que moitas das mámoas galegas estaba coroadas cos chamados guerreiros galaicos, na súa opinión, esculturas  todas elas anteriores á conquista romana malia que en tempos posteriores se lle puxesen epígrafes no Baixo Imperio. As cláusulas epigráficas HSE “hic situs est”—aquí xace— e FC “faciendum curavit” —mandou facer (o monumento funerario)— indicarían expresamente o seu carácter funerario. Ademais, argumenta Pena Graña que os diplomas altomedievais sinalan a presenza destas estatuas sobre as súas respectivas mámoas fundacionais cumprindo unha función divisoria ou demarcatoria entre trebas ou toudos, isto é, comarcas autónomas ou territorios políticos celtas de Gallaecia.

DSC_3271 Guerreiros galaicos

VLUU L100, M100  / Samsung L100, M100 Mámoa

As pedras furadas

Dentro dos enxovais funerarios destas tumbas, e tamén noutros contextos arqueolóxicos,  se teñen atopado centos de pedras furadas. León Echaíz interpreta estas pedras como obxectos de orientación relixiosa e supersticiosa, destinados a garanti-la fecundidade da terra, que era o recurso vital nas sociedades agrícolas como as dos mapuches. Este investigador apunta como orixe desta crenza a similitude formal entre a pedra furada e os órganos sexuais femininos. Así di no seu traballo “Prehistoria de Chile Central” (1976):

“Puede observarse que ellas se encuentran siempre diseminadas en terrenos agrícolas y en zonas aptas para cultivos; y que sólo por rara excepción suele encontrarse algún ejemplar en tierras estériles, en cerros o en roqueríos”.

piedras1Pedras furadas mapuches. (Fonte: http://urbatorium.blogspot.com.es)

A conclusión á que chega é que polo lugar e a cantidade en que se concentran estas pedras constituirían unha sorte de garantía da fertilidade para as terras de cultivo, de aí que fosen enterradas nos terreos agrícolas.

 CAM00620 - copiaPedra furada galaica

Quizais o máis fascinante desta crenza ou práctica é que en Galicia tamén se consideran as pedras furadas como potentes amuletos favorecedores da fertilidade. Tamén as fusaiolas dos teares castrexos, moitas veces atopadas casualmente nos labores de labranza, foron usadas pola xente do noso campo como amuletos pola súa peculiar forma circular cun burato no medio. Curiosamente as pedras ocas en cuxo interior se pode depositar unha pedra máis pequena son valiosos símbolos de fertilidade para moitas culturas. Estas pedras serían identificadas coas Even Tekumah das que falan os textos talmúdicos hebreos, máxicas pedras valedoras contra as rupturas matrimoniais. Nos países célticos estas pedras pequenas e furadas son consideradas beneficiosas e posuidoras de propiedades valedoras contra males e enfermidades, tanto para as persoas como para os animais. Unha destas pedras furadas pendurada do cabeceiro da cama protexe o que nela dorme contra as enfermidades de todo tipo. O mesmo efecto protector ten se se pendura nunha trabe do tellado da corte. Nesta liña, no Pireneo aragonés, por exemplo, é moi frecuente ver estas pedras furadas penduradas nas portas das cortes co fin apotropaico da protección do gando.

DSC_6538Tambores chamánicos dos mapuche

 A mitoloxía

Un dos seres míticos máis populares entre os mapuches é o Chonchón, Chuncho, Quilquil ou Tué-tué. O Chonchón se presenta como una estraña e terrorífica  ave de plumas color gris cinza, cunha horrible cabeza humana da que lle nacen uns enormes orellas que lle serven de ás para voar.

En Galicia, como en moitos outros lugares do mundo, tamén temos as nosas bestas aladas, terroríficas aves que atormentaban os sonos dos máis cativos. Aves como os horrorosos Avichuchos, paxaros que poden levar nas súas gadoupas dende un becerro ata unha rapariga, como a Rampoña negra; aves asustanenos que habitan en furnas e outros lugares misteriosos como a mítica Londra.

malasia RETDebuxo de Myriam Quintía

Outra das criaturas da mitoloxía chilena é o Camahueto, o unicornio americano propio do arquipélago chileno das illas Chiloé, illas bautizadas no seu descubrimento como Nova Galicia. O camahueto descríbese como un animal semellante a un tenreiro, cunha pelaxe de cor do chumbo verdoso e moi brillante e que posúe na fronte un dourado corno curto e marfilíneo que resplandece coa luz da lúa. Nace e habita nas quebradas onde exista unha fervenza e nas lagoas pantanosas. Só os bruxos ou machis poden atrapalo. Cómpre facelo cando se atope na terra e en noite de plenilunio. Para capturalo é preciso facelo cun lazo ou soga feita de argazo. Debe entón arrincárselle o corno dun certeiro machetazo, converténdose deste xeito a besta nun feble e manso cordeiro. As raspaduras do seu corno teñen poderes curativos. Utilizáse para fabricar ungüentos máxicos, facer fregas e sandar algunhas enfermidades cutáneas, reumatismo, anemias, etc. Mesturado con mel e chicha de mazá tibia, faise un tónico que dá virilidade e devolve as forzas gastadas. Tamén se usa para darlles vigor ós animais.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Alicornio galego

Como vemos pola descrición que acabo de facer, o camahueto é o noso alicornio e o seu corno úsase de igual xeito e con similares propiedades que as atribuídas ós nosos alicornios ou licornos. Quen sabe se esta crenza tan localizada nas Chiloe e que fala dun ser mítico tan especial e peculiar, cun só corno na fronte tan poderoso non terá algo que ver con que fosen os galegos quen chegaron a este arquipélago para bautizalo como Nova Galicia.

 DSC_6544

Cerámica mapuche

Chegamos ó final deste breve percorrido polo mundo cultural das crenzas mapuches. Certos estamos que haberá moitas máis similitudes e coincidencias co noso mundo galego, igual que as hai con moitos pobos da terra. Que distintos nos cremos, ás veces, e canto nos parecemos no fondo, e que similares nos vemos noutras ocasións e cantos matices distintos teñen as diferentes culturas dos pobos da terra. Adoitamos ve-lo outro, ó de fóra, como alguén alleo a nós e como un forasteiro, un perigo e unha ameaza en moitas ocasións, como alguén inferior a quen explotar, conquistar e someter noutras moitas. Pero non nos damos conta que nos ollos do estraño podemos albiscar, case sempre, o reflexo do noso ser, do que somos como persoa e como pobo, pois todos vimos a este mundo igual, vivimos baixo o mesmo ceo e sobre a mesma terra e marchamos dela do mesmo xeito, e iso, malia o abrigo particular da nosa cultura propia, fainos máis semellantes do que queremos pensar coa nosa mente común. Necesitámo-las outras culturas e os outros pobos para sentirnos distintos e únicos, necesitamos saber que existen os outros para sentir que formamos parte da humanidade. Velaí o misterio da mente, velaí a maxia da cultura.

 DSC_6537

Algunhas ciuriosidades respecto a esta illa de Mocha:

 529px-IslaMocha.svg(Fonte: http://commons.wikimedia.org)

Mocha Dick foi un famoso cachalote macho e albino que habitou as augas da illa de Mocha aló polo século XIX. En 1839 o viaxeiro norteamericano J.N. Reynolds publicou na revista “Knickerbocker Magazine” un artigo onde relataba a historia de desta balea branca, o artigo titulábase “Mocha Dick or the white whale of the Pacific”. En 1851 Herman Melville publica o seu célebre libro “Moby Dick” sobre un terrible cachalote albino e asasino. Imaxinan que puido inspirar a Melville para escribi-la súa famosa novela?

mobydickA caza de Moby Dick. (Fonte: http://nauticajonkepa.wordpress.com)

Recentemente atopáronse na Illa Mocha seis cranios correspondentes á típica constitución dos cranios da Polinesia. Estes indicios forenses que probarían a colonización polinesia da rexión mapuche de Chile vense reforzados polos achádegos do 2007 ns que apareceron restos de galiña polinésica no golfo de Arauco. As análises de ADN demostraron que estes ósos de galiña da Polinesia databan de entre o 1304 e o 1424 d.C. e que coincidían cos da illa Tonga, que non é precisamente a máis achegada a América. Todos estes datos probarían o contacto prehispánico entre Oceanía e América. Hoxe en día diferentes arqueólogos barallan a hipótese de  que existira no pasado unha convivencia entres polinesios e mapuches. Os resultados da investigación foron publicados en xuño de 2007 en Proceedings of the National Academy of Science e divulgados por The New York Times. Segundo declaración do Arqueólogo José Miguel Ramírez, director do Centro de Estudios Rapa Nui da Universidad de Valparaíso:

Las corrientes marinas y los vientos del oeste durante el fenómeno de El Niño apuntan directamente al territorio mapuche. Para los propios polinesios, esos largos viajes no sólo fueron posibles, sino que están registrados en su tradición oral”.

446px-A_family_of_Araucauians_(Chile)Familia mapuche (1908). (Fonte: http://commons.wikimedia.org)

Advertisements
%d bloggers like this: