• BENVIDOS Ó BLOG DE RAFA QUINTÍA

  • SOBRE O AUTOR

  • © Fotografías blog: Rafa Quintía

  • A LINGUAXE DAS CAMPÁS. ETNOGRAFÍA DOS SINOS

  • MARIÑA: DE DEUSA A SANTA

  • MONTE DAS CROAS: ANTROPOLOXÍA DUN CASTRO

  • ANÁLISE ESTRUTURAL E SIMBÓLICA DO MITO DA MOURA

  • LA HISTORIA DE GALICIA EN 50 LUGARES

  • USO SIMBÓLICO DO CUARZO NA CULTURA GALEGA. Aspectos etnográficos e arqueolóxicos

  • PATRIMONIO INMATERIAL DE SAN MARTIÑO DE SALCEDO

  • ALICORNIO. O PODER DO CORNO DE UNICORNIO NA MEDICINA TRADICIONAL GALEGA

  • A NOSA SEÑORA DA LANZADA. Estudio antropológico de un santuario costero.

  • PARA CANTAR VEÑO EU! Unha viaxe pola cultura musical galega da man dos Chichisos

  • DE VELLO, GAITEIRO! Biografía do grupo de música tradicional Os Chichisos

  • DEUSES, MITOS E RITOS DO MONTE DO SEIXO. Unha proposta interpretativa en clave céltica.

  • Á SOMBRA DE BOUZA PANDA. Poemario de trincheira e maldizer

  • MADAMAS E GALÁNS. HISTORIA DO ENTROIDO DE COBRES

  • MUÍÑOS, A MEMORIA DA AUGA.

  • Documental “SETE CAMIÑOS. ENCRUCILLADA DO TEMPO”

  • Documental “COMUNEIROS. Cen anos de vida e loita polo monte de Salcedo”

  • Documental “Monte do Seixo. A Montaña Máxica”.

  • Curtametraxe documental “NOITE DE REIS COS CHICHISOS”

  • A PEDRA DO FUNDAMENTO

  • “FEITO NA CASA”

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº6

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº5

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº4

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº3

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº2

  • “FOL DE VELENO. Revista de Etnografía e Historia de Galiza”. Nº1

  • ALBIÓN GALAICA

  • “GALICIA ENCANTADA: O país das mil e unha marabillas”

  • “OS MOUROS E AS MOURAS: MÁXICOS ENIGMÁTICOS DA MITOLOXÍA POPULAR”. Actas das V Xornadas de literartura de tradición oral.

  • POEMARIO DOS GAFOS. Obra colectiva.

  • CATÁLOGO-GUÍA do Espazo Natural e Arqueolóxico dos Sete Camiños

  • AS PONTES DE PONTEVEDRA. Libro da exposición do mesmo nome. (Obra colectiva)

  • ATAS DAS JORNADAS DA LITERATURA GALAICO-PORTUGUESA 2012-2014

  • ACTAS DAS II XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ACTAS DAS I XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ENTRADAS POR ORDE CRONOLÓXICA

  • CONTADOR

    • 116,568 hits
  • Follow Á Sombra de Bouza Panda on WordPress.com

PUBLICAMOS AS ACTAS DAS “I XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA”

Xa están dispoñibles as actas das “I Xornadas sobre o Entroido de Galiza”. O libro inclúe un DVD cos videos de todas as ponencias e da exposición sobre o Entroido organizada no marco das xornadas do 2013. Os interesados en adquirilas pódeno facer a través do blog da Sociedade Antropolóxica Galega ou contactando coa SAGA no email: infosaga@antropoloxiagalega.org

capa actas entrudo

Páginas desdeactas xornadas entroido ultimo

Datos técnicos Fol de Veleno 2013:

Editorial:SociedadeAntropolóxica Galega

Impresión:branco e negro

Tamaño:24×17

120  páxinas

Inclúe DVD

I.S.S.N. 2341-0019

PVP: 10 €

Advertisements

FALANDO DO ENTROIDO CO GALLO DAS “II XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA”

Entrevistas e reseñas de prensa publicadas co gallo da celebración das “II Xornadas sobre o Entroido de Galiza”, organizadas pola Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA) esta pasada semana. falamos do Entroido galego, das Xornadas e do traballo de recuperación que estamos levando a cabo dende a SAGA.

entrevista entroidoDiario de Pontevedra

faro de vigoFaro de Vigo

la vozLa Voz de Galicia

ponetvedra vivaPontevedra Viva

 

REMEDIOS TRADICIONAIS CONTRA A CICLOXÉNESE

O  meu último artigo publicado no Diario de Pontevedra o pasado domingo 16 de febreiro, no suplemento “Revista”.

REMEDIOS CONTRA A CICLOXENESE

Remedios tradicionais contra a cicloxénese

Rafael Quintía Pereira

 

Calquera sociedade agrogandeira e mariñeira, como era a galega ata hai unhas décadas, depende do tempo meteorolóxico para a súa supervivencia. A fertilidade da terra, a correcta floración das plantas, que os froitos saian adiante, as colleitas ou boa marcha do gando depende de que ter o clima axeitado a cada época do ano. Algo similar ocorre con quen vive da pesca e do marisqueo. Esta dependencia do tempo climático e a inseguridade que sempre produce levounos a desenvolver toda unha serie de mecanismos simbólicos e rituais para intentar influír e alterar a súa marcha natural no noso beneficio. A cultura abrolla así como un mecanismo na procura do dominio da natureza e das súas forzas. Este proceso foi e é algo común en todas as culturas do mundo, de igual xeito que o era —e nalgunhas aínda o é—  a existencia de determinadas personaxes que se institúen en supostos xestores ou intermediarios entre o home a as forzas naturais, xente á que se lle atribúe a capacidade de alterar ou modificar o clima. Co cristianismo estas virtudes pasaron aos santos, e aparecen, deste xeito, santos especializados na xestión do tempo aos que se lles pedía a súa divina intermediación e ofrecíanselles en troques rezos e ofrendas. Son dabondo coñecidos os ritos nos que un determinado santo é mollado para propiciar a chegada das choivas.  Sen ir máis lonxe iso acontecía hai unhas décadas con san Roque en Salcedo.

 DSC_4312

Pero os santos e as virxe non só son invocados para propiciar o permutar do tempo senón tamén para protexernos contra os danos que este poida producir. A Beizón de San Francisco, por exemplo, preserva, entre outros males, dos raios, trebóns, lumes, pestes, e perigos do mar. Lévase escrita nunha pequena estampa e di así:“El señor te bendiga y te guarde. Te muestre su rostro y tenga misericordia de ti. Te mire benignamente y conceda la paz. El señor te bendiga hermano (e o nome da persoa a quen vai destinada)”. Non esquezamos tampouco os rezos a Santo Antonio ou a Santa Bárbara, protectora contra raios e tormentas pois, como di o dito, só nos acordamos de Santa Bárbara cando trona. Estampas coa súa efixie ou oracións como a que segue son armas protectoras contra o trebón:“Santa Bárbara bendita, que en el Cielo estás escrita, en papel y agua bendita, guarda el pan y guarda el vino y a la gente de camino”.

santa bárbara

Para facer mudar os ventos e a tempestade era un costume estendido en moitos santuarios costeiros de Galicia o rito de cambiar a tella. Na capela dos Praceres de Pontevedra, na da Nosa Señora da Lanzada ou na ermida da  Nosa Señora da Renda, en Poio, cando o vento non era favorable para a navegación e existía perigo de naufraxio, acudíase a estas ermidas  a cambiar a tella, é dicir, a darlle a volta a unha tella do templo e orientala no sentido contrario ao vento dominante, intentando con este xesto simbólico favorecer que os mariñeiros chegasen a salvo a terra. Algo similar acontecía con determinadas pedrafitas e moreóns de pedras —os Santiños— que se erguían ou deitaban segundo o clima que se procurase.

 OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Se intentar cambiar o tempo era algo de suma importancia non o era menos o protexerse da acción maligna das forzas da natureza cando estas se desatan sen control. O perigo destrutivo do pedrazo, e sobre todo o medo á tormenta e a acción do raio deu orixe a toda unha panoplia de amuletos, ritos e oracións para intentar protexerse da destrución que nos campos e nos bens podían causar estas cicloxéneses do noso tempo. As pedras do raio  é posiblemente o amuleto máis popular e antigo relacionado coa protección do poder do raio: segundo a crenza popular, son as puntas dos raios que caen á terra e que, pola súa orixe celeste, pasan a ser importantes obxectos valedores aos que se lles outorgan propiedades portentosas de protección, non só contra os trebóns e o raio senón tamén contra calquera mal súbito. Prismas de seixo cristalizado, determinados fósiles, machadiños e puntas de frecha neolíticas eran confundidas coas puntas do raio. Este tipo de amuletos xa se coñecían en tempo dos romanos co nome de fulgurita, e os autores clásicos como Plinio refírense a ela a miúdo co nome de ceraunia. Ademais de na terra, tamén se dicía que se podían atopar no interior dos carballos. Así se cre do carballo de Santa Margarida do que as crónicas contan que era xeneroso neste tipo de pedras protectoras. En Galicia era habitual colocar estas pedras entre a cachotería das cortes e casas co aquel de protexer a vivenda, os seus habitantes e os animais da destrutora acción das tormentas, e tamén para preservar o gando da enfermidade. Outro xeito de usalas para protexerse do raio era colocalas na ventá cando viña a tormenta.

VLUU L100, M100  / Samsung L100, M100

O Ramo do Domingo de Ramos era outro deses amuletos protectores contra o trebón. Composto de loureiro, oliveira, mirra, romeu, malvarrosa e acivro,  este ramo bendícese na misa parroquial do Domingo de Ramos e gárdase para queimar nos días de tormenta. No Xoves Santo séguense levando as velas á igrexa para bendicilas e despois gárdanse como poderosos amuletos para acendelas os días de tormenta e manter a casa protexida da acción do raio.  O mesmo ocorre coas velas da Candeloria; estas candeas, queimadas na misa da Candeloria, son gardadas como poderosos amuletos capaces de esconxurar e protexer do trono e da tormenta.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

A famosa cruz de Caravaca é outro potente amuleto polivalente que protexe contra as tormentas e hai incluso quen di que pode predicilas. En moitos lugares ponse a pa do forno fóra da casa, estratexicamente colocada  diante da porta, da ventá ou apoiada na parede da casa para protexerse da tormenta. Noutros lugares o que se coloca é a vasoira detrás da porta ou a pa e a vasoira facendo unha cruz.

VLUU L100, M100  / Samsung L100, M100

Seixos apotropaicos son colocados protexendo ventás, portas e mesmo incrustados entre a cachotería das casas tradicionais galegas, sobre todo nas do interior do país, como amuleto protector da vivenda. Os seixos cumiais, pedras máis ou menos talladas que se porían nos cumios dos tellados, tiñan a función de atraer a fartura e bonanza, de salvagardar a saúde dos que viven na casa e do gando e tamén de protexer contra a acción maligna do raio e da tormenta. Noutros sitios era costume pór unha botella de auga bendita no pincho do tellado para manter a casa a salvo do raio: así facían en Estribela.

seixos cumiais contra as tormentas

A Auga do Sábado Santo emprégase para bendicir a casa, os campos, os froitos e os animais domésticos co obxecto de mantelos libres de todo mal, como a acción perniciosa das forzas da natureza. Non só había que manter a casa e as xentes a salvo, tamén era necesario protexer os animais. Na parroquia de Salcedo, por exemplo, para protexer as galiñas  púñase unha lima vella baixo as pallas do niño cando había tormenta. O poderoso son da campá tamén pode afastar e desfacer as tormentas; de feito moitas campás levan a inscrición en latín “Tespestatem fugo” e eran tanxidas polas mans espertas dos campaneiros cando se achegaba o trebón para facelo escorrentar.

campá tempestatem 

Son só algúns exemplos da nosa rica cultura inmaterial que, como cultura que é, intenta sempre dar unha resposta ás nosas necesidades, anhelos e medos existenciais. Exemplos de como o pobo crea cultura para poder vivir e existir. Unha mostra máis de que por dura que sexa a tormenta, por fortes que sexan os ventos, por moito dano que faga o raio ou as mil cicloxéneses explosivas que nos sacoden nestes tempos revoltos, os galegos —como seres humanos que somos— sempre teremos algo ao que aferrarnos para capear o temporal, e ese algo marabilloso é a nosa cultura e todos os fascinantes mecanismos que nos ofrece. Acendan unha vela da Candeloria, poñan unha pedra do raio na fiestra e avisen o campaneiro para que lles dea duro aos sinos que seica vén outra cicloxénese pero desta vez vainos coller preparados.

DSC_4306

“II XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA”

Xa chegou a data esperada, este xoves 20 de febreiro darán comezo as “II Xornadas sobre o Entroido de Galiza”, organizadas pola Sociedade Antropolóxica Galega  coa colaboración do concello de Pontevedra. Quen quera afondar máis no coñecemento dunha das festas de maior arraigo da nosa cultura xa saben cando e onde é a cita. Ademais dos interesantes relataorios, poderase visitar a exposición do Entroido en Galiza que montamos co gallo destas xornadas e que contará cunha nutrida representación de traxes do noso Entroido. Estades todos convidados, alí nos vemos.

CARTAZ II XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

PROGRAMA II XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

PRESENTACIÓN DO LIBRO “ALICORNIO” EN FOZ

Despois do parón de comezo de ano regresamos coa nosa particular xira de presentacións do libro “Alciornio”. Desta volta estaremos en Foz, grazas aos amigos de Mariña Patrimonio que tiveron a ben convidarme a facer este acto. Dende aquí o meu agradecemento a Mariña Patrimonio que, dito sexa de paso, é unha das organizacións socioculturais do país máis activas e que máis está facendo a prol da divulgación e da conservación do noso patrimonio. A presentación será este sábado 15 de febreiro ás 19h no Centro de Interpretación da Mariña (CENIMA). Alí nos vemos.

WEB DE MARIÑA PATRIMONIO:

http://mrpatrimonio.blogspot.com.es/

alicornio mp1

A HISTORIA DOS UNICORNIOS CREADOS POLA MAN DO HOME

Os que sigan este blog ou coñezan o meu traballo etnográfico saben da miña predilección polos alicornios e, en xeral, por todos aqueles amuletos de orixe animal ou natural. Xa vai camiño dunha década que ando na procura desta “fauna apotropaica”.  Cando traballaba no meu libro “Alicornio” e estaba a documenta-las referencias históricas sobre a orixe do mito do unicornio topei cunha serie de novas que falaban de unicornios reais, pero non froito da natureza senón da man humana. Velaquí a historia deses unicornios.

natural-history-of-unicorns-260x350

(Fonte da imaxe: http://www.blackgate.com/2011/12/27/the-natural-history-of-unicorns/)

No século pasado tivemos noticia dun feito que podía dar luz ó misterio da orixe da besta unicorne cando o Príncipe de Gales recibiu como agasallo varias cabuxas do Nepal que tiñan un só corno na fronte. Estes raros espécimes foron exhibidos no London Zoological Gardens en 1906. Finalmente se soubo que estes animais non eran resultado da natureza senón da acción dos pastores nepalís que xuntaban os cornos das cabuxas cando eran novas para que, co paso do tempo, os apéndices cóneos se fusionasen nun único corno. O fin desta práctica era acadar mellores prezos de venda xa que estes animais eran demandados polas súas supostas boas calidades para guia-lo rabaño. Rumores de prácticas similares  foron recollidas tamén en África o que podería xustifica-lo porqué de que o emperador de Etiopía, segundo as crónicas, tivese estes unicornios.

interviewOZ-4a (Fonte da imaxe: http://www.sideshowworld.com)

Tales rumores foron coñecidos polo Dr. W. Franklin Dove da Universidade de Maine  quen en 1933, tendo en conta o xeito de crecemento dos cornos e a súa distancia, realizou un experimento para probar que a teoría de Cuvier era errada. Para face-la proba colleu un becerro ó que lle extirpou os dous cornos para despois volver implantarlle os dous cornos xuntos no medio da fronte coa intención de que ámbalas dúas hastas se fusionasen nunha a medida que medraba o animal.

physiology-of-horn-growth(Fonte da imaxe: http://blogs.scientificamerican.com)

Feito que logrou con éxito, obtendo un touro cun único e robusto corno duns 30 cm. de longo no medio da fronte. Este corno dáballe ó animal unha gran vantaxe defensiva e dotábao dun poderoso ariete fronte ós rivais e en pouco tempo este touro acabou converténdose no líder da manda. Pero o efecto máis curioso do experimento foi que o animal tamén trocou o seu carácter e ó sentirse seguro pola arma que portaba volveuse máis dócil e de modais máis suaves e tranquilos, tal e como se contaba que era o temperamento do unicornio.

unicorn(Fonte da imaxe: http://www.newscientist.com)

O Dr. Dove publicou os resultados do seu experimento nun artigo titulado The Physiology of Horn Growth no  Journal of Experimental Zoology (Vol. 69, núm. 3); en xaneiro de 1935, e noutro artigo titulado Artificial Production of the Fabulous Unicorn no Scientific Monthly (Vol. 42; páx. 431-436) publicado en maio de 1936.

bull_unicorn(Fonte da imaxe: http://blogs.scientificamerican.com)

Pero este non foi o único caso dun unicornio creado pola man do home. Aló polo 1980 os medios de comunicación norteamericanos fixéronse eco da noticia de que un verdadeiro unicornio estaba a ser exhibido polas feiras e festivais alternativos de tódolos EEUU.

interview-OZ-1a(Fonte da imaxe: http://www.sideshowworld.com)

Pouco despois, no 1984, sóubose que se trataba dunha fraude. O suposto unicornio real non era máis ca unha cabuxa unicornio producida en California seguindo o método do Dr. Dove por Otter G’Zell e Morning Glory pertencentes ó movemento hippie e membros da Igrexa Pagá.

bestiary02(Fonte da imaxe: http://www.unicorngarden.com)

Otter G´Zell patentaría baixo o número de patente 4429685 de EEUU na data de febreiro de 1984 o invento que relata o método para crear unicornios e que pode ser consultada na páxina www.freepatentsonline.com.

bestiary03(Fonte da imaxe: http://www.unicorngarden.com)

Vemos pois, nesta historia, como o home non se conforma con crar mitos senón que, ás veces, ten a necesidade de facer reais eses mitos. Non sabemos se existíu algunha vez unha besta cun só corno na fronte, dito isto con permiso do rinoceronte indio que si o ten. O que si sabemos é que os seres humanos tivemos a necesidade de crer neles, e de crealos non só na mente senón na realidade. Velaí outra facena fascinante da cultura.

DHS8527b_771_0The Dream. Obra do artista Damien Hirst (2008).

(Fonte da imaxe:  http://www.damienhirst.com/the-dream)

E agora, queridos amigos,  se queredes saber máis historias  sobre unicornios e alicornios teredes que le-lo meu libro “Alicornio. O poder do corno de unicornio na medicina tradicional galega” ou acudir a algunha das charlas e presentacións que estamos a dar nesta particular peregrinaxe polo país a cabalo de unicornios.

foto livro (2)

SAN BRAIS, AVOGOSO DOS MALES DA GORXA (Artigo no Diario de Pontevedra)

Artigo publicado esta semana no suplemento Revista do Diario de Pontevedra co gallo das festas de San Brais.

san brais

San Brais, avogoso dos males da gorxa

Rafael Quintía Pereira 

Á romería de San Brais, no barrio do mesmo nome en Salcedo, acoden cada ano centos de fieis na procura da divina intervención do santo para curar as súas doenzas, fundamentalmente, de gorxa. Na capela de san Brais había costume o día do santo de ir medir o pescozo cun cordón de cera que depois se deixaba ardendo a xeito de exvoto. O contacto con esta sorte de cadea de cera garantía a protección anual do devoto fronte ós males da gorxa. De igual xeito se fai noutras ermidas da contorna dedicadas a este santo. Tamén é costume pasar panos pola imaxe do santo co aquel de “impregnalos” do seu poder divino e protector. Estes panos logo son levados para a casa como poderosos amuletos, pois estiveron en contacto directo co sacro.

IMG_3897

Pero, de onde lle vén ao santo esta fama de avogoso para os males da gorxa? Botemos man da súa haxiografía para esclarecer este peculiar vínculo. Brais de Sebaste, San Brais, foi médico e bispo de Sebaste, na Capadocia, actual Turquía.  Viviu como eremita nunha cova situada no monte Argeus e era coñecido polo seu don  para a curación milagrosa pola imposición de mans, praxis que exercía con todo aquel que se lle achegase, fose persoa ou animal. Conta a tradición que salvou a vida dun neno que se estaba a afogar debido a unha espiña de peixe que se lle atravesara na gorxa. A raiz deste episodio pasou a ser considerado avogoso para as doenzas de gorxa. De feito hoxe é patrón dos laringólogos. Esta sería tamén a orixe do costume de bendicir as gorxas o día da súa festa o tres de febreiro.

san brais

A ermida de San Brais de Salcedo, localizada sobre un outeiro na faldra do Monte dos Penedos —antigo asentamento castrexo—,  constitúe un verdadeiro santuario, un lugar sacro e de peregrinación onde cada ano acoden miles de devotos, uns en acción de grazas ou penitencia polos milagres e dons recibios do santo, e outros na procura da ansiada intervención de San Brais para sandar as súas doenzas ou para que se lle cumpran as súas demandas e rogativas. O santuario de San Brais pendúrase protector sobre a vila de Pontevedra, ancorado no remate da cordal do Morrazo. Unha cordal sacra, inzada de túmúlos megalíticos e que comeza no fabuloso santuario galaicorromano do Facho de Donón e poderiamos dicir que remata no santuario cristián de San Brais de Salcedo.

 san blas

A pequena pero fermosa ermida de San Brais foi erixida en honor ao culto a San Brais, de aí a súa posición preferente na fachada do templo, nun fornelo sobre a porta principal. A ermida de San Brais, orientada coa súa cabeceira cara ao nacente —a Xerusalén celestial—, é un templo de estilo gótico, cuxa orixe non está moi clara pero da que  si se sabe que foi, cando menos,  remodelada no século  XVIII, pois no seu interior figura unha inscrición co ano 1762 como data fundacional.

 capela san brais

Para o bo observador estou certo de que algo chamará a súa atención na fachada do templo. A ambos os dous lados da espadaña e nos remates superiores das esquinas da fachada figuran dúas esculturas de pedra. A da esquerda corresponde a Santo Antón Abade acompañado do seu porco, considerado o santo protector dos animais domésticos e unha das advocacions máis importantes do santoral tradicional galego, algo comprensible nunha sociedade tradicional rural e campesiña como era a nosa. A estatua da dereita representa a imaxe dun santo bispo non identificado. Esta rica e infrecuente ornamentación da fachada nunha ermida destas características hai que atribuíla, posiblemente, á reutilización de imaxes provenietes da desaparecida ermida dos Santos, localizada en Mollabao. Malia que non puiden verificar documentalmente este feito, estudando as láminas antigas que hai sobre aquela antiga ermida de Mollabao pódese comprobar como o templo estaba rodeado de columnas coroadas con imaxes de santos dunha feitura moi similar os que vimos de describir, algúns dos cales pobablemente foron reinstalados na veciña ermida de San Brais.

 os santos

Os Santos de Mollabao (1906). Obra de Federico Alcoverro López

Así que quen se achegue este ano á ermida de San Brais en Salcedo poderá —quizais— curar dos males da gorxa, coñecerá un dos santuarios con máis devoción do noso concello e, se é observador, poderá descubrir, quen sabe, o que queda daquela hoxe esquecida ermida dos Santos. De paso, se adiviña a quen representa a estatua do santo que enfeita o lado dereito da fachada pois mellor que mellor. Xa sexa por fe ou por interese en afondar no coñecemento antropolóxico do noso pobo coido que como plan para un domingo de inverno non está mal. Aí queda, pois, a proposta.

%d bloggers like this: