• BENVIDOS Ó BLOG DE RAFA QUINTÍA

  • SOBRE O AUTOR

  • © Fotografías blog: Rafa Quintía

  • A LINGUAXE DAS CAMPÁS. ETNOGRAFÍA DOS SINOS

  • MARIÑA: DE DEUSA A SANTA

  • MONTE DAS CROAS: ANTROPOLOXÍA DUN CASTRO

  • ANÁLISE ESTRUTURAL E SIMBÓLICA DO MITO DA MOURA

  • LA HISTORIA DE GALICIA EN 50 LUGARES

  • USO SIMBÓLICO DO CUARZO NA CULTURA GALEGA. Aspectos etnográficos e arqueolóxicos

  • PATRIMONIO INMATERIAL DE SAN MARTIÑO DE SALCEDO

  • ALICORNIO. O PODER DO CORNO DE UNICORNIO NA MEDICINA TRADICIONAL GALEGA

  • A NOSA SEÑORA DA LANZADA. Estudio antropológico de un santuario costero.

  • PARA CANTAR VEÑO EU! Unha viaxe pola cultura musical galega da man dos Chichisos

  • DE VELLO, GAITEIRO! Biografía do grupo de música tradicional Os Chichisos

  • DEUSES, MITOS E RITOS DO MONTE DO SEIXO. Unha proposta interpretativa en clave céltica.

  • Á SOMBRA DE BOUZA PANDA. Poemario de trincheira e maldizer

  • MADAMAS E GALÁNS. HISTORIA DO ENTROIDO DE COBRES

  • MUÍÑOS, A MEMORIA DA AUGA.

  • Documental “SETE CAMIÑOS. ENCRUCILLADA DO TEMPO”

  • Documental “COMUNEIROS. Cen anos de vida e loita polo monte de Salcedo”

  • Documental “Monte do Seixo. A Montaña Máxica”.

  • Curtametraxe documental “NOITE DE REIS COS CHICHISOS”

  • A PEDRA DO FUNDAMENTO

  • “FEITO NA CASA”

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº6

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº5

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº4

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº3

  • “FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”. Nº2

  • “FOL DE VELENO. Revista de Etnografía e Historia de Galiza”. Nº1

  • ALBIÓN GALAICA

  • “GALICIA ENCANTADA: O país das mil e unha marabillas”

  • “OS MOUROS E AS MOURAS: MÁXICOS ENIGMÁTICOS DA MITOLOXÍA POPULAR”. Actas das V Xornadas de literartura de tradición oral.

  • POEMARIO DOS GAFOS. Obra colectiva.

  • CATÁLOGO-GUÍA do Espazo Natural e Arqueolóxico dos Sete Camiños

  • AS PONTES DE PONTEVEDRA. Libro da exposición do mesmo nome. (Obra colectiva)

  • ATAS DAS JORNADAS DA LITERATURA GALAICO-PORTUGUESA 2012-2014

  • ACTAS DAS II XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ACTAS DAS I XORNADAS SOBRE O ENTROIDO DE GALIZA

  • ENTRADAS POR ORDE CRONOLÓXICA

  • CONTADOR

    • 117,273 hits
  • Follow Á Sombra de Bouza Panda on WordPress.com

AS XOIAS E A SÚA LINGUAXE OCULTA

Artigo publicado na revista Alento nº7.

AS XOIAS E A SÚA LINGUAXE OCULTA

Rafael Quintía 

Coa chegada do movemento artístico do Barroco a ourivería galega viviu un importante pulo. O poder económico da Igrexa facía que as catedrais, os conventos e os templos fosen os principais clientes dos ourives, aos que lles demandaban cruces, sagrarios, relicarios e outras fantásticas xoias de ouro e prata que hoxe enchen os museos catedralicios do país. Paralelo a esta xoiería máis vinculada ao ámbito sacro os ourives galegos desenvolveron ao longo dos séculos XVIII, XIX e principios do XX un importante labor de confección de pezas que adobiaron durante décadas os corpos e as roupas das mulleres galegas. Unhas xoias que eran, ás veces, de servidume, isto é, elementos de grande beleza pero realizados cun fin práctico e funcional para a vestimenta, como por exemplo, as fibelas ou os broches.26 O sapo de Conchi

Sapo. Obra de Susi Gesto

Ademais destas xoias tamén tiñamos xoias exentas de servidume, é dicir, realizadas exclusivamente con fins decorativos, suntuarios ou, incluso, con fins protectores. É precisamente nestas xoias onde, dende unha perspectiva antropolóxica, podemos atopar a maior riqueza simbólica e polisémica destas alfaias. Unha linguaxe simbólica que xiraba fundamentalmente sobre dous aspectos: a forma e o material do que se facían.

Na ourivería tradicional galega destacan polos seu significado simbólico cinco materiais de entre todos os utilizados, cítense: ouro, prata, acibeche, nácara e coral. O ouro e a prata como material construtivo básico e soporte. O coral, a nácara ou o acibeche como complementos decorativos, aínda que tamén hai xoias feitas enteiramente de acibeche.

arracadas

Arracadas

O ouro representou para moitos pobos da Terra un material divino. Os gregos, as culturas mesoamericanas ou os galaicos fixeron uso e ostentación deste mineral como un auténtico obxecto de poder, poder social e poder simbólico, quizais divino. É ben coñecido tamén —pois así o sufrimos no pasado— a predilección dos romanos polo ouro da vella Gallaecia. A prata é un elemento, que pola súa cor e tacto frío, relaciónase coa lúa, coa auga e, en consecuencia, co feminino e coa muller. O acibeche, xunto co seixo, son as pedras máis poderosas da nosa cultura tradicional. Foi denominado polos clásicos succinum nigrum e lapis gagotes polos romanos. Empregouse dende antigo para realizar colares, colgantes, sortellas, pendentes e poderosos amuletos como a figa. Atribúeselle ademais un carácter terapéutico, protector, máxico e considérase como un material defensivo que protexe contra as malas enerxías e a mala ollada. O coral, sobre todo o coral vermello, foi considerado dende antigo un poderosos elemento protector da infancia, de ai que apareza utilizado en moitas xoias para nenos, en broches, axóuxeres, colgantes e outros obxectos para adobiar e protexer os berces contra o maligno, os malos espíritos, a enfermidade, o mal de ollo e as calamidades en xeral. Xa os romanos consideraban o coral como un material protector contra as catástrofes, os raios, as tormentas e incluso contra os naufraxios. En canto á nácara e a perla, tamén foron materiais considerados dende antigo como poderosos e máxicos. Para os cristiáns as perlas eran as bágoas que brotaban dos anxos ante os pecados humanos. Na Idade Media as nácaras foron usadas polos cabaleiros como un poderoso amuleto no combate. Para os musulmáns, así vén no Corán, as perlas medran nas pólas das árbores do Paraíso. Pero estas virtudes veñen de moito antes, xa os exipcios atribuíanlle calidades sobrenaturais e enterrábanse con elas. Asemade, consideraban que inxerir po de perlas disolto en vinagre tiña propiedades nutritivas. Os gregos relaciónana co amor e o matrimonio. Hoxe aínda é habitual regalarlle colares de perlas ás amadas.

axóuxere de prata e coral

Axóuxere de prata e coral

Ademais dos materiais empregados, as xoias galegas conteñen debuxos e filigranas que arremedan figuras que, como todo na cultura, nunca son casuais. Son representacións, a meirande parte delas, que teñen unha alta carga simbólica. Ás veces protectoras, como os círculos, as cruces, os ollos, os trevos —símbolo da Trindade—, as mans —lémbrense as nosas figas de prata ou acibeche—, as rosáceas —xa presentes na iconografía románica e moito antes na castrexa—, as follas de carballo —árbore sagrada dende antigo e vinculada na tradición galega a ritos curativos e esconxuradores— ou as follas de loureiro, quizais un dos vexetais cun valor protector e purificador máis marcado, valores incluso adoptados polo cristianismo. Temos tamén símbolos astrais como as estrelas e as espirais. Non faltan as figuras estreitamente relacionadas cos valores tradicionalmente atribuídos á muller, a principal portadora das xoias. Temos así representadas na nosa ourivería medias lúas, lúas crecente —moi habitual na ourivería minhota e vinculadas á fertilidade—; triángulos —símbolo ademais da Divina Trindade, da perfección e do equilibrio e se están invertidos son símbolo da muller e da auga—; brincos con cabazas —moi habituais na Maragatería e símbolo vinculado á fertilidade—; temos brincos de maza cuxa forma fálica —ao igual que acontece con moitos dos petadores de porta tradicionais— é un elemento protector e, asemade, evocador da fertilidade; temos deseños de margaridas, asociadas á pureza, a beleza, a sinxeleza e á inocencia da xuventude, cantas mozas decoraban o seu cabelo con flores de margarida? Atopamos nas nosas xoias ademais pombas, vinculadas co Espírito Santo e coa alma; brincos de bolboreta, símbolo da transformación e tamén da alma; follas de acanto, símbolo da inmortalidade na antigüidade clásica, motivo reiteradamente esculpido en monumentos romanos e a planta máis representada no arte románico; cunchas de vieira, símbolo xacobeo e obxecto protector conectado tamén coas augas e coa muller. Non por nada á deusa Venus se lle representa saíndo do mar montada nunha cuncha de vieira.

colares de azibeche

Colares de azibeche

Todos estes deseños e moitos máis podémolos atopar nos nosos sapos, peitorais, brincos, arracadas, colgantes, broches, medallas, relicarios, rosarios ou incluso nas insignias de confraría. Como vemos, todo un repertorio de símbolos que a través dunha linguaxe encriptada na nosa cultura fan das xoias o que sempre dicimos, algo máis ca un mero elemento ornamental. Xoias todas elas confeccionadas cos materiais dos que falamos antes e que, como non, tampouco están exentos de significado. Vemos pois que as xoias, como tantas outras cousas da nosa cultura que nos pasan desapercibidas, fálannos dende o pasado cunha linguaxe que nos reflicte que as cousas sempre son algo máis do que a simple aparencia nos amosa. Velaí, unha vez máis, a maxia da cultura e o poder do símbolo.

rafael-quintia alento 7_Página_1

rafael-quintia alento 7_Página_2

REVISTA ALENTO Nº7

//e.issuu.com/embed.html#0/12772390

//e.issuu.com/embed.html#0/12772390

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: