ENTREVISTA PARA “ESCOLA NAS ONDAS”

Adxunto a ligazón onde podedes ver o video da entrevista que me fixeron na UNED para o proxecto de Escola nas ondas. Falamos, entre outras cousas,  de mitoloxía e de tradicións e crenzas comúns entre Galiza e o Norte de Portugal.

http://escolasnasondas.com/galicia-e-o-norte-de-portugal-basicamente-celebramos-as-mesmas-festas-coas-mesmas-ritualidades-e-as-mesmas-crenzas/

CONFERENCIA: “ANTROPOLOXÍA DA ARTE RUPESTRE. O PATRIMONIO INMATERIAL”

Este xoves teño o gusto de compartir unha conferencia co meu amigo e admirado Buenaventura Aparicio Casado. Neste acto, organizado polo Ateneo de Pontevedra, intentaremos achegar outra ollada sobre a nosa arte rupestre: a ollada da antropoloxía.

Mitos, lendas, crenzas e incluso ritos atoparon nos petróglifos galegos a base material sobre a que construirse. A arte rupestre é, pois, o lenzo pétreo sobre o que ao longo do tempo o noso pobo foi pintando todo un universos simbólico de crenzas que hoxe en día nos ofrecen un marabilloso exemplo da cosmovisión da nosa sociedade tradicional.

Quen os fixo?, que son?, que agochan?, para que servían?, existen tesouros baixo eles? para respostar a estas e moitas outras preguntas o pobo elaborou o seu discurso propio e independiente do académico ou arqueolóxico pero igualmente valioso dende un punto de vista antropolóxico. A estas cuestións intentarenos responder tomando como base a visión que tiña o pobo deste legado do noso pasado.

Como sempre, quedan todos convidados.

“Antropoloxía da arte rupestre. O patrimonio inmaterial”

Relatores: Buenaventura Aparicio Casado (doutor en Historia) e Rafael Quintía Pereira (antropólogo)

Día: xoves, 16 de febreiro de 2017

Hora: 20:00

Lugar: Salón de Actos da Casa das Campás (rúa de Don Filiberto, 9-11)

cartel-arte-rupestre

ACTUALIZACIÓN DO POST: FOTOS DO ACTO

img-20170217-wa0007

img-20170217-wa0009

escanear0003

UN LIMIAR PARA “PETRÓGLIFOS DO ALTO TÁMEGA” DE BRUNO RÚA

img_20170106_163049

Acaba de publicarse o libro “Pétróglifos do Alto Támega”, de Bruno Rúa. Unha estupenda guía sobre a arte rupestre desta comarca ourensá que tiven o gusto de prologar e que recomendo a todo aquel interesado no noso patrimonio e, en concreto, nos petróglifos galegos. Aquí deixo o limiar do libro para quen estea interesado en afondar algo máis sobre os contidos da obra.

 

LIMIAR

Coñecín a Bruno Rúa hai uns anos por mor dos traballos que dende a Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA) desenvolvemos por terras do Támega, entre eles o proxecto “Alto Támega: accións na paisaxe patrimonial” no que colaboramos co departamento de Historia, Arte e Xeografía da Universidade de Vigo. Foi o meu colega e secretario da SAGA Miguel Losada —que por aquelas datas (2011) viña de descubrir o fabuloso petróglifo das Covas ou Ferradas, en Vences—  quen me amosou a Guía Arqueolóxica do Alto Támega de Bruno e quen un tempo despois nos presentaría persoalmente. Lembro que, xa por entón, o seu traballo me pareceu digno de eloxio, tanto polo seu rigor técnico como pola dedicación posta na elaboración daquela obra. Hoxe en día, podo comprobar con ledicia como esa dedicación e rigor non só non decreceu senón que se viu incrementada como resultado dos anos de estudo e de entrega a prol da divulgación do noso patrimonio cultural.

É por iso que é para min unha honra facer o limiar deste novo traballo seu, onde realiza un magnífico inventario de perto de 240 petróglifos da comarca do Támega, a meirande parte deles descoñecidos non só para a cidadanía en xeral senón para o mundo académico en particular, e co plus de que un grande número destes “novos” gravados foron descubertos polo propio Bruno durante os últimos doce anos de incansable traballo de campo.

Os petróglifos prehistóricos de Galicia son unha das manifestacións culturais máis importantes e representativas do noso patrimonio arqueolóxico. Estes gravados, malia seren BIC —Ben de Interese Cultural— e contaren en teoría coa maior das proteccións legais, atópanse seriamente ameazados e nun estado xeral de abandono. Pero o valor da nosa arte rupestre vai máis alá do seu carácter histórico pois os petróglifos galegos son xeradores de contidos simbólicos e inmateriais que, sustentados nun proceso dinámico de creación de patrimonio oral de base mítica e lendaria, serviron para construír toda unha dialéctica cultural entre a comunidade humana do lugar e o seu legado arqueolóxico. Os petroglifos galegos convertéronse ademais nun dos sinais de identidade galega máis senlleiros e poderosos cultural e iconograficamente falando. Velaí o valor da nosa arte rupestre e o interese de traballos coma o de Bruno que supoñen un paso máis na dignificación e coñecemento donoso patrimonio cultural.

As terras do Támega, malia ser un dos lugares máis ricos e interesantes de Galicia en canto á súa diversidade de restos arqueolóxicos, son unha gran descoñecida para moitos investigadores do país. Campos como o da arte rupestre, que se cría que escaseaba no interior de Galicia, apenas foron tocados. Por iso, traballos como o de Bruno cobran aínda máis valor, pois non só axudan a abrir novos temas de estudo senón que achegan unha valiosa información e soporte para futuros traballos nestas comarcas.

Algúns destes gravados xa os coñecía por visitas á zona, por referencias da  guía de Bruno anteriormente citada ou polos sempre interesantes traballos do meu amigo Miguel Losada[1], pero a maior parte deles eran descoñecidos para min, de aí o meu agradecemento ao autor desta obra que estamos a presentar por telos dado a coñecer.

Pero o traballo de Bruno Rúa ten aínda un valor maior: dá a coñecer novos motivos que enriquecen a panoplia simbólica da nosa arte rupestre. Os petróglifos do Támega que Bruno compendia na súa nova guía ofrecen novas modalidades estilísticas que fan, se cabe, aínda máis valioso o mundo dos petróglifos galegos obrigando, necesariamente, a  abrir a óptica de estudo e, por suposto, a incrementar as áreas de prospección e investigación cara ao interior de Galicia.

En conclusión, o libro que nos ofrece o investigador Bruno Rúa é unha completa e minuciosa guía sobre os petróglifos do Támega que satisfará todas as expectativas de calquera amante da nosa arte rupestre. Nela atopará unha interesante introdución ás tipoloxías dos gravados e aos  diferentes soportes, así como achegas a posibles interpretacións desta milenaria linguaxe labrada na pedra. Ademais inclúe unhas excelentes reproducións dos deseños de cada un dos petróglifos, froito dun detallado e laborioso traballo, e tamén a súa descrición, localización e cordeadas xeográficas para facilitar a súa visita e estudo a todo aquel que estea interesado.

Sen lugar a dúbidas un traballo destinado a converterse nunha obra de referencia para coñecer o patrimonio arqueolóxico —neste caso a arte rupestre— destas comarcas bañadas polo río Támega que tan rico pasado atesouran. Gocen, pois, da súa lectura e descubran estas xoias do noso patrimonio da man de quen mellor as coñece: Bruno Rúa.

 

Rafael Quintía Pereira

Antropólogo

[1] Losada, M. (2013). “O Petróglifo das Cuncas ou as Ferradas: the Yorkshire connection”. Caderno de campo, nº7. Sociedade Antropolóxica Galega.

Losada, M. (2014).“Os petróglifos de Sandín e o camiño do sol ou o porqué dos cadelos que corren atrás dos carros”. Caderno de campo, nº10. Sociedade Antropolóxica Galega.

 

UNHA VIRXE, UNHA MOURA E UNHA SANTA.

En abril de 1997, facendo o Camiño de Santiago e cando cruzaba as montañas do Cebreiro  aconteceu un suceso na miña vida —un causalidade fascinante— que me levaría a iniciar unha busca na que levo inmerso xa 20 anos. Aquel foi o meu particular milagre do Cebreiro, que por cuestións de espazo e de intimidade non vén a conto explicar. Durante todo este tempo o tema das antigas deidades femininas foi uns dos meus maiores intereses dende un punto de vista antropolóxico e histórico.

VLUU L100, M100 / Samsung L100, M100

Dez anos despois, no 2007, estabamos a voltas co Grupo Etnográfico Serpe Bichoca e o amigo Calros Solla andaba artellando o libro “Monte do Seixo. Reivindicación da montaña máxica” e pediume se podía escribir un artigo ao respecto do patrimonio esta montaña de Terra de Montes. Foi así como naceu aquel traballiño que levaba por título “Monte Seixo, reflexo sagrado da deusa nai”. Naquelas 17 páxinas publicada no libro do meu amigo avanzaba —ás veces cun exceso de paixón, debo recoñecer— algúns dos temas que despois, con máis tempo, maior rigor e coñecementos, formarían uns dos eixos fundamentais do meu labor investigador no eido da antropoloxía galega. Malia ás limitacións daquel traballo, por aqueles parágrafos xa desfilaban mouras, santas, virxes e ancestrais ritos e lugares de culto.

dsc_2815-copia

Esa busca da que falo, esa liña e investigación que me apaixona dende entón non é outra máis que a procura da pegada das antigas deidades femininas no folclore, na mitoloxía e na relixiosidade galega. Ese interese foi o que me levou no ano 2010 a realizar o traballo ”A Nosa Señora da Lanzada. Estudio antropológico de un santuario costero”, que sería galardoado co Premio de Investigación Luis Cuadrado 2010 e publicado como libro no 2011. Nese traballo estudaba a conxugación dos ancestrais ritos precristiáns co culto á Virxe, a divina intervención da Nosa Señora da Area cos poderes das augas, os astros e as pedras ou os aspectos simbólicos que vencellaban este santuario co mundo do Máis Alá, coas ánimas en pena e coas bestas fantasmagóricas que habitan as nosas rías e as nosas illas. Foi o comezo do que co tempo sería unha triloxía non premeditada pero que hoxe, felizmente, se consuma.

54956 SeÑora Lanzada PORT - copia

 

As miñas investigacións continuaron afondando no mito da Moura, no seu simbolismo e estrutura, no que hai detrás desta figura e no que nos legou o que, sen lugar a dúbidas, é o mito galego máis importante. Todo ese traballo plasmouse no 2015 na obra “Análise estrutural e simbólica do mito da Moura”, que sería premiada co Premio Vicente Risco de Ciencias Sociais 2015 e publicada no 2016.

portada a moura

A estas alturas tiña pescudado e dado a coñecer as miñas investigacións sobre unha Virxe —a Virxe da Lanzada— e sobre a Moura pero quedábame un elemento fundamental desa trindade que levaba estudando todos estes anos: unha santa. A elixida non podía ser outra que aquela á que xa lle botara o ollo había dez anos e á que viña estudando dende entón xunto coas Moura e as virxes: a santa Mariña. Todo esa investigación condensouse no traballo “Mariña, de deusa a santa. A advocación de Santa Mariña na cristianización da Gallaecia” que cousas do destino —ou da deusa— acaba de recibir o Premio Ramón Piñeiro de Ensaio 2016.

????????????????????????????????????

Nunca puiden imaxinar cando comecei esta aventura na procura das deusas que ía contar con tanta sorte e beizóns. Tres obras, tres galardóns e tres facianas nas que se agocha a vella idea daquelas antigas deidades femininas da vida, a morte, a terra e a fertilidade cuxo recordo aínda perdura na nosa mitoloxía e nas nosas crenzas.

Vai pois o meu agradecemento eterno para elas ou para ela na súa trinitaria presenza de Virxe, Moura e Santa.

DEFENDENDO A NOSA CULTURA E PATRIMONIO NO PARLAMENTO EUROPEO

img-20161207-wa0011Esta semana tiven a oportunidade de viaxar ao Parlamento Europeo convidado pola europarlamentaria galega Lidia Senra de AGEe para participar nas xornadas de debate e reivindicación “A situación da cultura galega”. Acudín a Bruxelas na miña calidade de presidente da Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA) para falar da nosa cultura e do traballo que dende a SAGA levamos anos facendo a prol da súa investigación e divulgación. Acudín tamén como un dos promotores e portavoz da iniciativa “SOS Arte Rupestre Galega” para denunciar o lamentable estado de abandono que sofre o noso patrimonio cultural e, concretamente, a nosa arte rupestre e para transmitir a necesidade de que a Xunta de Galicia, como organismo competente, inicie xa o proceso para a declaración dos petróglifos galegos como Patrimonio da Humanidade. Acompañáronme nestas xornadas os compañeiros da SAGA Miguel Losada e Miguel Alonso e como colega na iniciativa SOS Arte Rupestre Galega contei co apoio do arqueólogo Xurxo Constela.

6

Foron dúas xornadas de intenso traballo no Parlamento Europeo, nas cales compartimos ponencias e debates con diferentes entidades do denominado sector cultural galego e con moitos compañeiros de diferentes colectivos socioculturais que constitúen o auténtico tecido asociativo de base dun país.

img-20161206-wa0031

A noite do martes 6 de decembro, tras a nosa chegada a Bruxelas, comezou este encontro cun acto de visibilización de diferentes eidos da artes que se fan no país. Poesía, música, danza e cine documental déronse cita en La Tentation, a Casa de Galicia de Bruxelas .

15384584_985733044865361_8488741574724574151_o

Na mañá do mércores 7 comezaron as xornadas de traballo. Tivemos a oportunidade de presentar as nosas demandas a representantes da Comisión Europea con competencias culturais, en concreto aos representantes da Comisión Europea Maciej Hoffman (Conselleiro Político na Unidade D1, Diversidade Cultural e Innovación, da DX Educación e Cultura. Responsable para o papel da cultura no desenvolvemento local e regional) e Nicola Robinson (Conselleira Política na Unidade D1, Diversidade Cultural e Innovación, da DX Educación e Cultura. Responsable para a diversidade das expresións culturais e o diálogo intercultura).

img_20161207_122414

img-20161208-wa0006

A primeira hora da tarde tiveron lugar as primeiras ponencias e mesas de traballo e debate que levaron por título “Comunidade e cultura na Galiza”. Foi neste marco onde presentei a ponencia O traballo da Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA) dentro do tecido sociocultural galego e a iniciativa “SOS Arte Rupestre Galega” como exemplo de iniciativa popular a prol da nosa cultura e patrimonio. Falaron tamén  Esmeralda López Castro (Presidenta da Asociación Cultural Senunpeso, de Vedra) e Alexandra Cabana Outeiro  (Presidenta do centro social A Chave das Noces, de Castroverde).

1

A continuación celebramos a sesión de traballo “Creación e distribución cultural versus dereito da cidadanía ao acceso á cultura”, onde interviñeron como poñentes Ania González. (Avogada e crítica cultural), Carlos Ares (Presidente da Academia Galega do Audiovisual) e Manuel Antonio Alonso Iglesias (Xerente da asociación Músicos ao Vivo). A seguinte sesión do día foi “Experiencias culturais en diferentes nacións sen Estado de Europa como é Galiza”, coas palestras de Gotzon Barandiaran (Escritor vasco, activista cultural, membro da editorial SUSA e fundador de Dijitalidadea), dun escritor norirlandés e de Teresa Moure (Escritora e doutora en Lingüística).

15391477_985733108198688_8791650107778341485_o

A xornada rematou coa presentación e proxección do documental “Os días afogados” e o posterior debate cos seus directores, Luís Avilés e César Souto.

img_20161207_201443

O xoves 8 de mañá a xornada de traballo xirou en torno á “Produción cultural e lingua galega na Unión Europea”, coas intervencións de Roberto Pascual (Dramaturgo, profesor e director da Mostra Internacional de Teatro de Ribadavia), María Yáñez (Profesional da comunicación dixital) e Henrique Alvarellos (Vicepresidente da Asociación Galega de Editoras).

img_20161207_172624

Durante estas xornadas tanto eu como os meus compañeiros da SAGA e de SOS Arte Rupestre Galega tivemos a oportunidade de debater sobre a importancia da conservación e divulgación da nosa cultura e do noso patrimonio. Denunciamos, entre outros moitos temas, a falta de apoios á investigación antropolóxica da cultura galega, a ausencia dun grado universitario de antropoloxía en Galicia, os procesos de aculturación que estamos a sufrir como pobo, a desvalorización do noso patrimonio oral, a destrución do noso patrimonio material e inmaterial. Reivindicamos o excepcional traballo das asociación e o potencial do tecido asociativo galego.

4

Fixemos especial fincapé no grave erro de confundir cultura con creación ou produto cultural. A cultura non a fan determinadas persoas, a cultura é unha sorte de discurso ideolóxico, de molde mental compartido por unha colectividade, a interface simbólica a través da que un pobo interpreta e se posiciona no seu mundo. Iso é a cultura. Identificar cultura con se tipo de creación penso que é ter unha visión sesgada e, se se me permite, elitista e burguesa do que é a cultura, ou mal chamada por algún “alta cultura”, en contraste coa tamén mal chamada cultura popular. Contrapor popular a cultura, como se fosen cousas diferentes tamén é un erro. A cultura dun pobo se algo é é popular e se non é popular non é cultura.

img_20161207_121107

Defendemos pois o noso dereito a existir como pobo, a manter a nosa fala e a nosa forma de estar no mundo, e defendemos tamén o dereito a coñecer a nosa historia e a nosa cultura, o dereito a preservar o noso patrimonio e tamén o dereito a ter a nosa creación artística.

7

A continuación transcribo o texto íntegro da ponencia que alí demos.

COMUNIDADE E CULTURA NA GALIZA

O traballo da Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA) dentro do tecido sociocultural galego e a iniciativa “SOS Arte Rupestre Galega” como exemplo de iniciativa popular a prol da nosa cultura e patrimonio.

Por Rafael Quintía Pereira

 Galiza é unha terra enormemente rica en patrimonio cultural, sexa este material ou inmaterial. O legado arqueolóxico deixado por milleiros de anos de poboamento ten poucos paralelos en Europa en canto a número e densidade. Podemos falar sen temor a equivocarnos, e estimando á baixa, duns 7.000 megálitos rexistrados, duns 1.500 petróglifos, 5.000 castros, medio millar de fortalezas medievais ou máis de 400 mosteiros e conventos, entre outras mostras do noso patrimonio histórico-artístico. Como curiosidade podemos dicir que temos no Monte Tetón o petróglifo de círculos concéntricos máis grande de Europa, na Coruña o faro en funcionamento máis antigo do mundo (A Torre de Hércules), en Lugo a única muralla romana do mundo que se conserva enteira, temos unha das tres cidades santas da Cristiandade (Compostela), a ruta de peregrinación máis importante e antiga de Europa e na Ribeira Sacra a maior concentración de construcións relixiosas de estilo románico do vello continente. A este tesouro cultural habería que engadir miles de bens etnográficos (muíños, fontes, pontes, albarizas, cruceiros, petos de ánimas, foxos de lobo, batáns, levadas de rega…) que nin sequera están oficialmente inventariados.

A nivel natural as xoias son tamén innumerables, serras, complexos dunares, bosques milenarios, illas, 1.000 km de costa, ríos, etc, etc. Como exemplo a Serra da Capelada, onde se atopan uns dos cantís máis altos de Europa, o Teixedal de Casaio que é  un dos poucos bosques naturais de teixos existentes en Europa.

Pois se o patrimonio material e natural é inconmensurable en cantidade e en valor, o patrimonio inmaterial —moitas veces tecido sobre estes elementos da paisaxe natural ou cultural— é xa inabarcable. A potencia cultural deste país que foi o primeiro reino de Europa e no que se rexistran poboacións humanas dende o paleolítico medio requiriría de exércitos de antropólogos para poder documentalo, estudalo e pólo en valor.

Pois ben, toda esta riqueza cultural —auténtica cerna e piar da nosa identidade como pobo— está maioritariamente ou ben nun lamentable estado de abandono ou ben directamente sumido no maior dos esquecementos e desleixos, sufrindo constantemente atentados que acaban coa súa en numerosas ocasións coa súa destrución. No caso do patrimonio inmaterial —o máis significativo da nosa cultura como pobo— é aínda máis grave, pois a estas ameazas hai que engadir os procesos de globalización económica e a imparable aculturación.

A pasividade das administracións que teñen que velar pola conservación, investigación e posta en valor do noso patrimonio é alarmante. Pero fronte a este feito de pasividade e violación reiterada da propia normativa vixente, en Galiza agroma nos últimos anos un tecido asociativo e sociocultural en defensa do noso patrimonio (natural e cultural) que é un exemplo a nivel Europeo e un azo de esperanza para a conservación da nosa cultura como pobo.

Fronte a unha administración inoperante, a miúdo ausente e moitas veces actor activo na destrución do propio patrimonio galego, a sociedade organízase para salvar o legado herdado dos noso devanceiros. Centos de iniciativas, unhas a nivel local e outras de todo o país, loitan cada día para a posta en valor e divulgación da nosa cultura, historia e patrimonio e para manter viva a nosa cultura. Son moitos os exemplos que podemos pór, citarei só algúns deles como mostra dos diferentes eidos de acción colectiva:

Os compañeiros de Mariña Patrimonio aquí presentes, loitando dende a costa lucense pola catalogación e posta en valor do patrimonio arqueolóxico e pelexando contra a praga do eucalipto que non só destrúe ecosistemas naturais senón tamén miles de xacementos en todo o país. O Sorriso do Daniel, asociación creada para promover e defender o románico galego e estimular e apoiar a súa conservación. O Colectivo A Rula, dedicado loitando pola protección e divulgación da arte rupestre na contorna de Santiago. A Plataforma Queremos Galego para a defensa e afirmación dos usos públicos e dereitos lingüísticos do noso idioma. Ou na mesma fronte de defensa da lingua pero dende unha perspectiva reintegracionista a Associaçom galega da Lingua (AGAL). A Asociación para a Defensa Ecolóxica de Galiza (ADEGA) que traballa en defensa do medio ambiente galego e global. O Instituto de Estudos Miñoranos (IEG) cun dilatado labor de divulgación e investigación do patrimonio natural, histórico, artístico, arquitectónico, etnográfico, lingüístico, etc dos tres concellos do Val Miñor. Ou a Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA) a quen represento e da que vou falar máis polo miúdo a continuación.

Rematarei a intervención comentando a iniciativa SOS Arte Rupestre Galego como exemplo de iniciativa social a prol da defensa do noso patrimonio, neste caso, da arte rupestre galega.

Antes de abordar o traballo da SAGA cómpre, primeiramente, facer unha aclaración sobre cal é o noso obxecto de estudo e traballo: a CULTURA. Xeralmente, enténdese por cultura o xeito, máis ou menos formalizado, de pensar, de actuar e de sentir compartido por unha pluralidade de persoas, e que serve para constituír a esas persoas nunha colectividade particular e distinta. Debemos entender que a cultura é especialmente unha cuestión de ideas e de valores. Un molde mental colectivo, compartido por unha colectividade, cítese: normas, valores, ideas, estruturas cognitivas, crenzas, cosmogonías, teoloxías, etc. A cultura é un sistema simbólico posto que as ideas e os valores, a cosmoloxía, a moralidade e a estética exprésanse mediante símbolos.

A cultura non se herda bioloxicamente, senón intelectualmente. Non se leva non xenes. Cultura é, xa que logo, o comportamento conforme a determinados modelos que aprende cada individuo dende que nace e a medida que é educado (socializado e enculturando) para chegar a ser membro do grupo particular no que naceu ou ao que se uniu.

A cultura tamén está estreitamente ligada ó concepto de identidade. Dicía Chaney que a cultura é sempre ponte entre os individuos e a súa identidade. A IDENTIDADE realízase mediante a participación na cultura. Os conceptos de construción identitaria e cultura nacen xuntos di Zygmunt Bauman. Xa que logo, a IDENTIDADE CULTURAL é o conxunto de trazos que permiten a un grupo recoñecerse como propio e distinto aos demais, o cal produce un sentido de pertenza. E ese é o obxecto de estudo da SAGA, fundamentalmente os seguintes eidos ou trazos definitorios da nosa cultura e identidade:

    • O Mito estrutura as nosas crenzas e a nosa forma de ver o mundo. Explica o noso pasado e o noso mundo en base a un relato simbólico.

    • Os Ritos son mecanismos sociais e simbólicos para estar e transitar ese mundo cultural e social. Son mecanismos que axudan a cohesionar o grupo social e a reafirmar a súa identidade cultural.

    •  As Crenzas, coma os valores, son os fíos cos que se tece a nosa cultura.

    •  A Historia é o relato do noso pasado. A historia pode ser feita por nós ou pode ser xerada de xeito exóxeno á propia sociedade e cultura.

    • A Lingua é a ferramenta que utilizamos para culturizarnos, é o vehículo no que se transmiten os mitos, os ritos e as crenzas… en definitiva, a cultura.

    • O Patrimonio, como legado material da nosa cultura e historia

 img_20161207_104621

Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA)

 QUEN SOMOS:

A Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA) constitúese no ano 2011 como unha asociación cultural sen ánimo de lucro cuxos obxectivos son a investigación e a divulgación da etnografía, da prehistoria e da historia de Galicia, da súa cultura tradicional —tanto material como inmaterial— e de todos os aspectos enmarcados dentro do campo da antropoloxía social e cultural; así como a promoción de todas aquelas actividades, publicacións, traballos e accións que vaian en beneficio da conservación, divulgación e investigación do noso patrimonio cultural. Xa que logo, o noso traballo vertébrase en tres eixos fundamentais: a investigación, a divulgación e a posta en valor.

Para levar a cabo todo este labor, a sociedade conta coa colaboración dun amplo número de profesionais das distintas áreas que abrangue o proxecto. Ao abeiro da SAGA reúnense antropólogos, etnógrafos, arqueólogos, historiadores, filólogos, artistas plásticos, restauradores de arte, técnicos en audiovisuais, músicos e moitos outros colaboradores comprometidos coa nosa aventura cultural e social a prol do noso patrimonio cultural como pobo.

QUE FACEMOS:

Entre os proxectos de divulgación que ten en marcha a Sociedade Antropolóxica Galega cabe salientar o seu labor editorial: Publicación cuadrimestral do boletín informativo Caderno de Campo (10 números publicados), Publicación de Revista dixital de investigación,edición do anuario Fol de Veleno. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza (5 números publicados), a publicación da colección Monografías da Sociedade Antropolóxica Galega, conformada por traballos de investigación monográficos sobre temática antropolóxica, arqueolóxica ou histórica. A día e hoxe levamos 5 libros publicados dentro desta colección.Publicación da colección Cadernos da Sociedade Antropolóxica Galega ou Publicación de libros: 4 libros publicados ata o 2016.

Tamén é de destacar a realización de documentais e doutros traballos audiovisuais no eido da divulgación do patrimonio material e inmaterial da cultura galega. Cítense a creación do Arquivo Audiovisual de Antropoloxía Galega (dispoñible na súa súa web) ou os seis documentais realizados.

Outro aspecto importante do traballo da SAGA é a organización de presentacións, xornadas e conferencias sobre os temas obxecto do noso labor, así como a participación e colaboración en diferentes congresos, conferencias e xornadas. A SAGA organiza cada ano en Pontevedra as Xornadas sobre o Entroido en Galiza así como as Xornadas de Antropoloxía. Durante dous anos organizou tamén as Xornadas sobre música tradicional.

Ten impartido conferencias en múltiples asociación culturais do país, así como en escolas, institutos ou en universidades como a Universidade Nova de Lisboa ou a Universidade do País Vasco. Ademais colaboramos na organización de diferentes xornadas e congresos.

A SAGA aportou parte dos seus fondos documentais para a exposición Le Monde à l´envers do MuCEM (Museo das civilizacións de Europa, en Marsella) e para o Binche Musee International du Carnaval et du Masque(Bélxica).

No eido da investigación temos en marcha proxectos de investigación antropolóxica sobre o patrimonio inmaterial galego, fundamentalmente nos campos da medicina tradicional, a mitoloxía, a relixiosidade galega e o mundo do Entroido. Asemade temos realizado viaxes de investigación a Portugal, Inglaterra, Gales e Marrocos.

Por último, cómpre lembrar o traballo da SAGA en diferentes programas de posta en valor do patrimonio galego, entre eles:

  • A posta en marcha e divulgación do proxecto para a creación do Espazo Natural e Arqueolóxico dos Sete Camiños.

  • O traballo antropolóxico no proxecto de arqueoloxía social do Castro de Mallou.

  • A participación, xunto coa Universidade de Vigo, no proxecto Alto Támega, accións na paisaxe patrimonial.

Máis información:

Web:http://www.antropoloxiagalega.org

Blog:https://sociedadeantropoloxicagalega.wordpress.com

infosaga@antropoloxiagalega.org

2

En canto á iniciativa “SOS ARTE RUPESTRE GALEGA”:  PLATAFORMA POLA DECLARACIÓN DE PATRIMONIO DA HUMANIDADE PARA OS PETRÓGLIFOS GALEGOS

O patrimonio arqueolóxico galego ten no conxunto de petróglifos prehistóricos ao aire libre –petróglifos— unha das manifestacións culturais máis importantes e representativas.

As insculturas son BIC (Bens de Interese Cultural) e, en consecuencia, gozan do máximo grado de protección. En teoría o marco normativo –Lei de Patrimonio Histórico Español de 1985, Lei 8/1995, do 30 de outubro, do patrimonio cultural, e Lei 5/2016, do 4 de maio, do patrimonio cultural de Galicia— debería ser suficiente para asegurar o seu coidado e preservación. Sen embargo a realidade que nos atopamos é que unha parte considerable dos nosos gravados rupestres corren un grave risco, non só de deterioro, senón de desaparición, diante do incumprimento da normativa por parte da Xunta e de moitos concellos. No tocante á Xunta nin tan sequera ten elaborado un inventario cunha carta de riscos, despreocupándose igualmente da divulgación deste patrimonio, labor que están a facer –con poucos medios e moita vontade- diversos colectivos de afeccionados Este abandono e desleixo pode privar non só ao pobo galego, senón a toda cidadanía en xeral do disfrute dunha das manifestacións artísticas máis valiosas polo seu valor intrínseco de patrimonio cultural da humanidade.

As pinturas e gravados prehistóricos da cornisa cantábrica e máis os da zona levantina gozan deste recoñecemento. O conxunto de gravados rupestres prehistóricos ao aire libre galego —con valor e entidade semellantes— atópase sen esa salvagarda, desprotexido.

A arte rupestre é a materia identitaria que mellor nos define. O repertorio de insculturas xeométricas e figurativas galegas é, sen ningunha dúbida, dos máis representativos de Europa. Esta manifestación cultural atesoura, ademais, un rico patrimonio inmaterial, de xeito que ao redor destes xacementos arqueolóxicos o pobo foi construíndo ao longo do tempo un discurso popular xenuíno que reflicte non só parte da súa cosmovisión senón tamén toda unha valiosa mostra de construción cultural da paisaxe.

Durante as últimas décadas moitas voces se alzaron para denunciar esta situación pero os resultados efectivos desta denuncia non logran callar nas esferas que teñen a potestade de solucionar a situación dunha das nosas formas de expresión cultural máis antigas e senlleiras.

Ante esta alarmante situación o historiador Buenaventura Aparicio Casado, o arqueólogo Antonio de la Peña Santos e o antropólogo Rafael Quintía Pereira deciden crear en setembro do 2016 a plataforma SOS Arte Rupestre Galega co obxectivo de denunciar o lamentable estado deste patrimonio cultural, reivindicar o seu estudo, conservación e posta en valor e motivar á Xunta de Galicia para inicie xa os trámites para que a arte rupestre galega acade a declaración de Patrimonio da Humanidade. Estas reivindicacións concrétanse nun MANIFESTO conxunto.

Para levar a cabo estes obxectivos a plataforma pretende aglutinar vontades de particulares, colectivos, administración e outras entidades que queiran traballar a prol da defensa e promoción do noso patrimonio cultural, neste caso da arte rupestre. E, sobre todo, traballa para obter os apoios necesarios para demandar que a Xunta de Galicia inicie xa os trámites para acadar a súa declaración como Patrimonio da Humanidade, a medida máis eficaz para garantir a súa supervivencia.

  • As accións levadas a cabo nestes meses foron as seguintes:

– 19 de setembro de 2016:  enviouse aos partidos con posibilidades de representación no parlamento galego o informe a prol da Arte Rupestre Galega. Estes partidos foron PP, PSOE, BNG, Mareas, CxG e Ciudadanos. A día de hoxe As Mareas (en voz de Juan Fajardo) amosaron o seu interese por reunirse con nós e coñecer a iniciativa e AGE convidounos ao Parlamento Europeo a expor o caso nas xornadas “A situación da cultura galega”. Estamos á espera de reunirnos con aqueles grupos políticos con representación no parlamento galego que teñan interese no estado da nosa arte rupestre e do noso patrimonio en xeral

6 de outubro de 2016: impuxemos unha queixa ante a Valedora do Pobo e remitímoslle o manifesto. Xa se cumpriron sobradamentre os 15 días que tiña de prazo a Consellería de Cultura para informar a esta entidade sobre os motivos que orixinaron a nosa queixa ante a Valedora do Pobo. Ante a falta de resposta a Valedora volveuse pór en contracto coa Xunta para demandar unha resposta.Ficamos á espera.

– 7 de outubro de 2016: o historiador Buenaventura Aparicio Casado, o arqueólogo Antonio de la Peña Santos e o antropólogo Rafael Quintía Pereira comparecen nunha rolda de prensa celebrada ás 12:30 horas na Casa da Luz (Pontevedra) para informar á opinión pública sobre a lamentable situación da arte rupestre galega e da solicitude cursada para que a Xunta inicie xa os trámites para que a arte rupestre galega acade a declaración de Patrimonio da Humanidade. Dase lectura ao manifestó SOS Arte Rupestre Galega.

– 7 de outubro de 2016: creamos en Facebook o a páxina SOS Arte Rupestre Galega como medio de comunicación das iniciativas da plataforma. https://www.facebook.com/SOS-Arte-Rupestre-Galega-877792378989242/

O mesmo día creamos o grupo SOS Arte Rupestre Galega como escaparate de denuncia colectivo para visibilizar o lamentable estado no que se atopan os petróglifos galegos. https://www.facebook.com/groups/1780333848873419/

19 de outubro de 2016 enviamos o informe sobre o estado da arte rupestre galega ao Servicio de Arqueología do Instituto del Patrimonio Cultural de España.

– O mesmo día 19 de outubro tamén llo mandamos á Subdirección General de Protección de Patrimonio Histórico do Ministerio de Cultura. Respecto ao Servicio de Arqueología do Instituto del Patrimonio Cultural de España e á Subdirección General de Protección de Patrimonio Histórico do Ministerio de Cultura, cos que contactamos o pasado 19 de outubro, estamos á espera dunha resposta.

– 25 de outubro de 2016: solicitiude de reunión co Consello da Cultura Galega.

4 de novembro de 2016: solicitamos unha reunión coa Subdirección Xeral de Conservación e Restauración de Bens Culturais da Xunta de Galicia pero aínda estamos á espera dunha resposta.

– 14 de novembro de 2016: reunión con Consello da Cultura Galega: neste encontro comprometéronse a facer un informe para a Consellería de Cultura, previa aprobación do plenario do Consello, así como a expor o tema nas reunión mensuais que fan entorno ao patrimonio galego. Aínda non sabemos se a o plenario do Concello aprobou a proposta de emitir un informe. Cando teñas novas ao respecto informaremos.

– 14 de novembro de 2016: Creación da iniciativa de recollida de sinaturas en change.org. Pola declaración de Patrimonio da Humanidade para a Arte Rupestre Galega, por favor asinade. A día de hoxe, e malia a difusión da campaña, tan só se recolleron 673 sinaturas.

– 14 de novembro de 2016: solicitamos unha entrevista co Conselleiro de Cultura e estamos á espera da súa resposta.

-24 de novembro de 2016: recibimos copia do escrito realizado pola Valedora do Pobo no que lle lembra á Xunta o seu deber de cumprir a lei e colaborar coa citada institución de defensa da cidadanía, xa que transcorridos os 15 días legalmente establecidos para dar unha resposta á queixa, este organismo —Xunta de Galicia— fixo caso omiso ás súas obrigas legais para con a Valedora do Pobo.

-Hoxe, 7 de decembro expuxemos as nosas demandas ante os representantes da Comisión Europea e damos copia do noso informe aos parlamentrarios aquí presentes e a todo aquel colectivo, empresa cultural ou particular que aquera apoiar esta iniciativa pola defensa do noso patrimonio. .

3

O VALOR INMATERIAL E IDENTITARIO DA ARTE RUPESTRE GALEGA

dsc_7135

O patrimonio galego en xeral e a arte rupestre en particular é un catalizador de ideoloxía cultural de primeira magnitude. Ao redor dos nosos petróglifos o pobo foi construíndo ao longo do tempo un discurso popular e propio que reflicte non só parte da súa cosmovisión e da súa forma de estar no mundo senón tamén toda unha forma de artellar o seu territorio dende unha clave simbólica e mítica e, en definitiva, unha valiosa mostra de construción cultural da paisaxe e de discurso “histórico” para dar sentido a un pasado descoñecido. A interpretación que o pobo —dende unha perspectiva tradicional— fai destes restos patrimoniais do pasado constitúe a nosa verdadeira mirada autóctona do patrimonio, a nosa visión popular do noso propio pasado e como tal está cargada dun valor incalculable á hora de entender e de estudar unha parte substancial da nosa cultura.

dsc_3563

Os petróglifos galegos son xeradores de contidos simbólicos e inmateriais que, sustentados nun proceso dinámico de creación de patrimonio oral de base mítica e lendaria, construíron toda unha dialéctica cultural entre a comunidade humana do lugar e o seu legado arqueolóxico. Ademais, o discurso popular dos mouros e das mouras tan vencellado a estes enclaves rupestres serviu para definir a propia identidade do pobo a través dun proceso de alteridade que xira en torno á idea da mítica mourindade.

dsc_7130

Xa que logo, os petroglifos galegos, como acontece con outro tipo de xacementos, son lenzos sobre os que se construíron crenzas, historias e relatos transmitidos oralmente de xeración en xeración. Son o soporte sobre o que pivota parte da identidade do pobo, ben como referentes históricos e míticos dun pasado impreciso e escuro, ben como espello no que se reflicte a personalidade do pobo a través, como dixemos,  dun proceso de construcción identitaria por alteridade e onde os mouros —habitantes e construtores destes espazos— xogan un papel principal.

dsc_0083

Esta paisaxe rupestre e insculturada pola man do home prehistórico foi co paso dos séculos reinterpretada simbolicamente dando lugar a unha rica e marabillosa literatura oral. A protección do noso patrimonio inmaterial non se entende se non vai parella á protección do patrimonio inmaterial e viceversa. Unha lenda, un rito, unha tradición sen a existencia da pedra, do monte, da fonte, do río ou do elemento natural ou material ao que vai asociada perdería todo o seu sentido e significación cultural dentro da comunidade social na que se produce. A perda do soporte tanxible —neste caso os petróglifos— ao abeiro do cal se desplega toda a nosa riqueza inmaterial supón a desaparición irreversible dese patrimonio inmaterial.

dsc_7304

Pero a arte rupestre non só atesoura un rico e valioso patrimonio inmaterial e constitúe unha valiosa mostra de construción cultural da paisaxe, senón que os petroglifos galegos convertéronse, porque así o quixemos como pobo, nun dos sinais de identidade galega máis senlleiros e poderosos cultural e iconograficamente falando. O repertorio de insculturas xeométricas e figurativas galegas —sen ningunha dúbida, dos máis representativos de Europa— son utilizados dende hai case un século como elemento identificativo dos galegos, empregados reiterativamente como anagramas de empresas, asociacións, partidos, institucións… como elementos decorativos, como amuletos, en tatuaxes, como forma de comunicar o que somos, restablecéndose, deste xeito, un novo nexo de unión entre ese pasado simbólico descoñecido e un presente que o dota de novos significados e usos. Hoxe en día, os galegos como hai 4.000 anos, seguimos emocionalmente conectados á nosa arte rupestre, ela represéntanos e ela fal de como fumos e de como somos. Velía o poder e o valor cultural da nosa arte rupestre.

dsc_2677

POLA DECLARACIÓN DE PATRIMONIO DA HUMANIDADE PARA A ARTE RUPESTRE GALEGA

14633303_1320807571285741_5098353487209842761_o

Unha parte considerable dos gravados rupestres existentes en Galicia —moitos deles declarados Bens de Interese Cultural (BIC)— corren un grave risco, non só de deterioro, senón de desaparición, diante do incumprimento da normativa  —Lei do Patrimonio Cultural— por parte das administracións que teñen a obriga e a responsabilidade de velar pola súa conservación.

Durante as últimas décadas moitas voces se alzaron para denunciar esta situación pero os resultados efectivos desta denuncia non logran callar nas esferas que teñen a potestade de solucionar a situación dunha das nosas formas de expresión cultural máis antigas e senlleiras.

Ante esta alarmante situación, o venres 7 de outubro o  historiador Buenaventura Aparicio Casado, o arqueólogo Antonio de la Peña Santos e un servidor —o antropólogo Rafael Quintía Pereira— comparecimos  nunha rolda de prensa celebrada  ás 12:30 horas na Casa da Luz (Pontevedra)  para informar á opinión pública desta lamentable situación e da solicitude cursada para que a Xunta inicie xa os trámites para que a arte rupestre galega acade a declaración de Patrimonio da Humanidade, única figura que garantizaría a conservación e posta en valor dos noso petróglifos.  Estas reivindicacións concrétanse nun MANIFESTO conxunto que achego a continuación, non sen antes lembrar  que esta é unha acción que require do apoio e esforzo conxunto de todos.

Por iso, dende esta humilde plataforma, fago un chamamento a todos os colectivos, profesionais, institucións académicas e particulares amantes da nosa cultura a que, á marxe de ideoloxías, credos, dogmas ou paradigmas persoais, se sumen a esta reivindicación, a que entre todos formemos unha grande onda que nos leve a que a Xunta de Galicia e os concellos asuman a súa responsabilidade de protexer, conservar, investigar e divulgar a nosa arte rupestre, e que entre todos podamos conseguir a merecida e necesaria declaración de Patrimonio da Humanidade para a Arte Rupestre Galaica.  Non imos deternos e estamos dispostos a chegar ata a última instancia. Polo de pronto anunciamos xa que imos pór en marcha unha campaña  en change.org para sumar apoios a esta iniciativa e acadar o fin buscado que non é outro que a conservación e defensa do noso patrimonio cultural, un patrimonio que polo seu valor é de por si xa un patrimonio de toda a Humanidade.

14543708_1320807234619108_2143259994171838300_o

 

informe-sobre-el-estado-da-arte-rupestre

%d bloggers like this: