“A PEDRA DO FUNDAMENTO” Música inspirada na mitoloxía galega

A pedra do fundamento

Acaba de ver a luz un traballos que o compañeiro João Bieites e un servidor levabamos moito tempo cociñando, a lume manso como se fan as cousas con cariño e paixón.

O Cd que hoxe presentamos, “A Pedra do Fundamento”, é un traballo discográfico inspirado na mitoloxía galega. Ese mundo tan fascinante e poderosos que tan pouco se valora e que tanto risco corre de desaparecer.

O presente traballo musical recolle dez anos de composicións nunha escolma de 29 temas compostos uns para bandas sonoras de documentarios e outros inéditos, pero todos eles co fío condutor da nosa mitoloxía e unha sonoridade achegada, fundamentalmente, á música folque.

O disco, para quen defendemos e cremos na autoxestión e no traballo artesanal, foi composto, interpretado, gravado e producido por nós mesmos. Cómpre tamén lembrar que nalgúns dos temas contamos coa colaboración de bos e xenerosos amigos como Francisco Sutil, Antonio Vázquez, Alexandre Leiro, Xosé Feijoo, Rosalía Rodríguez ou César Martínez.

O arduo e minucioso labor de gravación, mestura e edición correu a cargo do compañeiro  João Bieites. A magnífica maquetación e deseño da portada e libreto do CD foi obra do deseñador gráfico Miguel-Ângelo Bieites e os textos de quen aquí escribe.

Só agardo que a música sexa do voso gusto e que, cando menos, a algún de vós logre transportalo  ao mundo da nosa tradición oral.

Deixo un par de temas do disco para que poidade escoitar libremente.

O POZO DA MOURA

OS CAVALEIROS DA CHUVA

1

2

A pedra do fundamento

A pedra do fundamento

4

CONFERENCIA: “ANTROPOLOXÍA DA ARTE RUPESTRE. O PATRIMONIO INMATERIAL”

Este xoves teño o gusto de compartir unha conferencia co meu amigo e admirado Buenaventura Aparicio Casado. Neste acto, organizado polo Ateneo de Pontevedra, intentaremos achegar outra ollada sobre a nosa arte rupestre: a ollada da antropoloxía.

Mitos, lendas, crenzas e incluso ritos atoparon nos petróglifos galegos a base material sobre a que construirse. A arte rupestre é, pois, o lenzo pétreo sobre o que ao longo do tempo o noso pobo foi pintando todo un universos simbólico de crenzas que hoxe en día nos ofrecen un marabilloso exemplo da cosmovisión da nosa sociedade tradicional.

Quen os fixo?, que son?, que agochan?, para que servían?, existen tesouros baixo eles? para respostar a estas e moitas outras preguntas o pobo elaborou o seu discurso propio e independiente do académico ou arqueolóxico pero igualmente valioso dende un punto de vista antropolóxico. A estas cuestións intentarenos responder tomando como base a visión que tiña o pobo deste legado do noso pasado.

Como sempre, quedan todos convidados.

“Antropoloxía da arte rupestre. O patrimonio inmaterial”

Relatores: Buenaventura Aparicio Casado (doutor en Historia) e Rafael Quintía Pereira (antropólogo)

Día: xoves, 16 de febreiro de 2017

Hora: 20:00

Lugar: Salón de Actos da Casa das Campás (rúa de Don Filiberto, 9-11)

cartel-arte-rupestre

ACTUALIZACIÓN DO POST: FOTOS DO ACTO

img-20170217-wa0007

img-20170217-wa0009

escanear0003

UNHA VIRXE, UNHA MOURA E UNHA SANTA.

En abril de 1997, facendo o Camiño de Santiago e cando cruzaba as montañas do Cebreiro  aconteceu un suceso na miña vida —un causalidade fascinante— que me levaría a iniciar unha busca na que levo inmerso xa 20 anos. Aquel foi o meu particular milagre do Cebreiro, que por cuestións de espazo e de intimidade non vén a conto explicar. Durante todo este tempo o tema das antigas deidades femininas foi uns dos meus maiores intereses dende un punto de vista antropolóxico e histórico.

VLUU L100, M100 / Samsung L100, M100

Dez anos despois, no 2007, estabamos a voltas co Grupo Etnográfico Serpe Bichoca e o amigo Calros Solla andaba artellando o libro “Monte do Seixo. Reivindicación da montaña máxica” e pediume se podía escribir un artigo ao respecto do patrimonio esta montaña de Terra de Montes. Foi así como naceu aquel traballiño que levaba por título “Monte Seixo, reflexo sagrado da deusa nai”. Naquelas 17 páxinas publicada no libro do meu amigo avanzaba —ás veces cun exceso de paixón, debo recoñecer— algúns dos temas que despois, con máis tempo, maior rigor e coñecementos, formarían uns dos eixos fundamentais do meu labor investigador no eido da antropoloxía galega. Malia ás limitacións daquel traballo, por aqueles parágrafos xa desfilaban mouras, santas, virxes e ancestrais ritos e lugares de culto.

dsc_2815-copia

Esa busca da que falo, esa liña e investigación que me apaixona dende entón non é outra máis que a procura da pegada das antigas deidades femininas no folclore, na mitoloxía e na relixiosidade galega. Ese interese foi o que me levou no ano 2010 a realizar o traballo ”A Nosa Señora da Lanzada. Estudio antropológico de un santuario costero”, que sería galardoado co Premio de Investigación Luis Cuadrado 2010 e publicado como libro no 2011. Nese traballo estudaba a conxugación dos ancestrais ritos precristiáns co culto á Virxe, a divina intervención da Nosa Señora da Area cos poderes das augas, os astros e as pedras ou os aspectos simbólicos que vencellaban este santuario co mundo do Máis Alá, coas ánimas en pena e coas bestas fantasmagóricas que habitan as nosas rías e as nosas illas. Foi o comezo do que co tempo sería unha triloxía non premeditada pero que hoxe, felizmente, se consuma.

54956 SeÑora Lanzada PORT - copia

 

As miñas investigacións continuaron afondando no mito da Moura, no seu simbolismo e estrutura, no que hai detrás desta figura e no que nos legou o que, sen lugar a dúbidas, é o mito galego máis importante. Todo ese traballo plasmouse no 2015 na obra “Análise estrutural e simbólica do mito da Moura”, que sería premiada co Premio Vicente Risco de Ciencias Sociais 2015 e publicada no 2016.

portada a moura

A estas alturas tiña pescudado e dado a coñecer as miñas investigacións sobre unha Virxe —a Virxe da Lanzada— e sobre a Moura pero quedábame un elemento fundamental desa trindade que levaba estudando todos estes anos: unha santa. A elixida non podía ser outra que aquela á que xa lle botara o ollo había dez anos e á que viña estudando dende entón xunto coas Moura e as virxes: a santa Mariña. Todo esa investigación condensouse no traballo “Mariña, de deusa a santa. A advocación de Santa Mariña na cristianización da Gallaecia” que cousas do destino —ou da deusa— acaba de recibir o Premio Ramón Piñeiro de Ensaio 2016.

????????????????????????????????????

Nunca puiden imaxinar cando comecei esta aventura na procura das deusas que ía contar con tanta sorte e beizóns. Tres obras, tres galardóns e tres facianas nas que se agocha a vella idea daquelas antigas deidades femininas da vida, a morte, a terra e a fertilidade cuxo recordo aínda perdura na nosa mitoloxía e nas nosas crenzas.

Vai pois o meu agradecemento eterno para elas ou para ela na súa trinitaria presenza de Virxe, Moura e Santa.

A CLAVE “LATÉNICA” DO MOSTEIRO DE OIA

Os que seguides o meu blog ou os meus artigos xa saberedes do meu gusto pola comparación transcultural e non por unha teima por extrapolar conclusións dunha cultura a outra —algo, ás veces, realmente difícil e arriscado— senón mais ben por aquelo e facernos reflexionar sobre a diversidade das culturas humanas e, á vez, sobre as enromes similitudes que compartimos todos como membros dunha única especie.

En todo caso, cómpre aclarar que a comparación supón unha selección dirixida por suposicións teóricas, e moitas veces baseada en evidencias físicas. Segundo os antropólogos Kaplan e Manners, a comparación proporciónanos un método para suxerir formulacións xenerais sobre un fenómeno cultural. Pero para garantir a comparación cómpre asegurarse primeiro de que os fenómenos que se van comparar son o suficientemente próximos en forma, estrutura ou proceso. É neste marco acoutado no que a comparación resultará útil aínda que, cando menos, como recoñeceu Leach, o método comparativo sempre servirá para crear discernimento e xerar ideas.

DSC_3748

Pois ben, volvendo ao noso asunto, hai xa uns anos e por motivos que non veñen ao caso, andaba eu polo mosteiro de Oia (provincia de Pontevedra) cando reparei nunha das claves que unían os nervios das bóvedas empedradas do teito das naves do mosteiro. Aquela decoración requintada e sinuosa lembroume inmediatamente a unha outra pedra que coñecía ben, así que procedín a fotografala para, chegado a casa, poder facer as comparacións pertinentes. O tempo foi pasando e aquilo ficou pendente ate hoxe, momento no que me decidín a compartir con quen isto lea esta curiosidade decorativa.

DSC_3678

E é que aquela antiga clave que sostiña os nervios da bóveda estaba decorada cunha serie de deseños curvilineos e espirais que lembraba e forma clara as típicas decoracións célticas da cultura centroeuropea de La Téne. En consecuencia, aquela pedra semiesférica que como se dun ónfalo ou ovo cósmico penduraba do teito do mosteiro resultaba unha sorte e imaxe inversa da famosa pedra irlandesa de Turoe ou a Turoe stone.

A pedra de Turoe é un monólito granítico dun metro de alto aproximadamente que na actualidade —pois foi desprazado da súa localización orixinal— se atopa perto de Bullaun, no condado irlandés de Galway. Este monumento está datado entre os séculos III e II a.c. e foi atopada nun castro da Idade do Ferro. A parte superior da pedra está labrada e decorada cun deseño céltico continuo e curvilíneo pertenencente á cultura de La Tène. A parte media está decorada con franxas.

turoestone

Fonte da imaxe: http://www.handofhistory.com

Non é a única pedra deste estilo que existe en Irlanda. A Castlestrange stone é outro exemplo significativo, Neste caso, a pedra de Castlestrange, situada perto de Athleague no condado de Roscommon, presenta unha decoración de espirais concéntricas de estilo La Tène e está datada na Idade do Ferro, entre o 300 a.C. e o 100 a.C.

IMG_CastlestrangeStone2771

Fonte da imaxe: Wikipedia

Cal era a función e o uso destas pedras é unha cuestión que os arqueólogos non teñen aínda dilucidado. En calquera caso, todo parece indicar que teñen que ver co universo relixioso ou ideolóxico destas comunidades. Quizais poderían constituír marcadores de espazos sagrados ou asemblearios, como onfalos ou pedras da tribo (Trebopalas, denominas o arqueólogo André Pena) ou como marcas sagradas de territorialidade.

Vaia por diante que o contexto histórico e ideolóxico  nada ten que ver. As pedras irlandesas remóntase á Idade do Ferro e a un contexto céltico precristián e a nosa clave “laténica” corresponde a un templo cristián da Idade Media pero as similitudes estilísticas están aí. Precisamente iso é o interesante do asunto e as preguntas que eu me fago son: pode ser a decoración da clave do mosteiro de Santa María de Oia unha reminiscencia estilística laténica? É simple casualidade? Hai algunha conexión simbólica entre ambos os dous elementos? Perduran nos templos cristiáns motivos e símbolos pagáns e se é así por qué?

DSC_3678 - copia

Non vou responder a estas preguntas, eu teño a miña opinión ao repecto pero coido máis interesante que cada quen saque as súas propias conclusións, pois para iso era o artigo: para facernos reflexionar. Despois que cada un opine libremente como debe ser e se alguén quere atoparse cara a cara co misterio desta “clave laténica” tan só ten que achegarse ao fermoso e esgrevio concello de Oia e alí, fronte ao duro e salvaxe Océano Atlántico adentarse na penumbra do vello mosteiro de Santa María e mirar cara ao ceo. Entre os nervios da bóveda da nave lateral da dereita, sobresaindo dos perpiaños perfectamente labrados polos nobres canteiros e como se dun gardian durminte se tratase, vixía o ollo cósmico das espirais e pedra, a clave onfálica que sostén os mosteiro e, quen sabe, se tamén o mundo.

DSC_3663

 

 

 

PUBLÍCASE “ANÁLISE ESTRUTURAL E SIMBÓLICA DO MITO DA MOURA”

A partir de hoxe empeza a distribuírse nas librerías o meu novo libro correspondente ao traballo premiado no “XX Premio Vicente Risco de Ciencias Sociais”. Se alguén está interesado en adquirilo tamén pode pórse en contacto comnigo a través deste blog ou coa Fundación Vicente Risco.

portada a moura

Datos técnicos:

Autor: Rafael Quintía Pereira

Editorial: Fundación Vicente Risco

Impresión: branco e negro

Tamaño: 21×15

257 páxinas

Ano: 2016

I.S.B.N. 978-84-942726-7-7

ENTREVISTA NO ATLÁNTICO DIARIO

atlantico-page-001 (1)

Entrevista no Atlántico Diario publicada o pasado domingo 31 de xaneiro. Falamos do mito da Moura, co gallo de ter recibido o Premio Vicente Risco de Ciencias Sociais, e da participación nas Xornadas do Entroido da Asociación etnográfica A Merdeira de Vigo.

ENTREVISTA NO XORNAL SERMOS GALIZA CO GALLO DE TER RECIBIDO O XX PREMIO VICENTE RISCO CIENCIAS SOCIAIS

Document-page-001Document-page-002

Document-page-003

 

Texto da entrevista:

– Empecemos polo básico. Que é unha moura?
– É a figura máis importante da mitoloxía galega sen lugar a dúbidas. E individualizada e diferenciada do que é o concepto xenérico de mouros, porque aínda que a veces se confundan, a figura da moura galega é diferente, e con personalidade propia. E máis importante polas características simbólicas que ten e pola serie de atributos que nos fan pensar nunha orixe moi arcaica deste mito e comparable e vencellado a outras deidades doutros esquemas mitolóxicos dos pobos da terra.

– Para min é unha figura case descoñecida, pero si escoitei falar dos mouros ligados aos castros.
– Todo o patrimonio arqueolóxico galego está vencellado ao patrimonio inmaterial. Por exemplo, as lendas de mouros é a raza mítica á que se lle atribúe a construción dos castros, das mámoas, de calquera xacemento antigo que a xente identifica como algo que non fixeron eles nin os seus devanceiros. Dentro desta categoría están as mouras, que están moi unidas aos dolmens, ás mámoas, elas son as construtoras dos dolmens, portando as grandes pedras, mentres fían na roca e aleitan un neno. Tamén se lle atribúe ás mouras a creación dos castros, e que habitan debaixo deles, ou baixo os petróglifos, e tamén en determinados elementos da natureza, elementos cunha carga simbólica grande, como as augas, os pozos, as fervenzas, as correntes de auga, os grandes penedos, son xeografías míticas da mouras que se identificaron desde antigo como lugares da presenza do divino, de portas de acceso ao máis alá, como poden ser as augas ou as covas. E como o noso patrimonio arqueóloxico é tan rico, existen lendas de mouras por todo o territorio. E ademais tamén se lle atribúen a creación de paisaxes naturais, que iso é algo que se trata menos, como o nacemento do río Miño no pedregal de Irimía, creado por unha moura na súa faceta da vella, a cantara da moura, no concello da Veiga, ou mesmo hai fenómenos culturais atribuídos á moura, como a introdución da primeira planta de vide na comarca da zona do Támega, ou incluso da creación das levadas de auga e dos sistemas de regadío en zonas do sur de Pontevedra. Estas deusas aparecen na mitoloxía de toda a Terra.

“Todo o patrimonio arqueolóxico galego está vencellado ao patrimonio inmaterial”

– Cal é a diferencia entre as mouras e os mouros?
– A primeira diferenza é que á moura nos referimos a ela de xeito individual. Aínda que poida aparecer en tríades, que é unha característica tamén das antigas deidades. E cando falamos de mouros falamos en xenérico, non existe unha descrición tan detallada dos seus atributos. Normalmente a moura é normalmente unha muller fermosa, nova, adoita parecerse en entornos naturais, peiteando os cabelos con peite dourado, en determinadas épocas do ano, como a Noite de San Xoán. Ou como unha dama soberana, ou ás veces coa fasquía da vella, de aí sae o arco da vella, esa vella que peneira a xiada no inverno, que crea os elementos e que domina as forzas da natureza. A moura ten unha personalidade propia, perfectamente descrita nas lendas, cos seus atributos específicos, capacidade de transformarse en serpe, que ademais ten varios alteregos, varias fasquías diferentes, varias funcionalidades, fundamentalmente tres: rapaza nova, señora e vella.

– Isto conecta a nosa mitoloxía con outras do noso entorno, sobre todo atlántico, non?
– Hai unha serie de similitudes con outras figuras da mitoloxía europea e atlántica, pero non só. Eu no traballo documento semellanzas no seu aspecto de vella civilizadora en mitoloxías tan afastadas como de pobos da Amazonía ou de Asia e mesmo de Australia. É o que se chama un mitema, unha unidade mínima de mito que se reproduce en distintos sistemas mitolóxicos, a imaxe dunha muller vella, unha deusa creadora da natureza e da civilización. E iso repítese en todos os pobos da terra.

“Documento semellanzas no seu aspecto de vella civilizadora en mitoloxías tan afastadas como de pobos da Amazonía ou de Asia e mesmo de Australia”

– Con que culturas europeas temos máis similitudes a este nivel?
– O máis estuado sempre foi co folclore irlandés, escocés e bretón. Hai grandes similitudes co folclore das illas británicas, pero tamén co Occidente e co norte da Península Ibérica e mesmo existen lendas de mouras e figuras similares no folclore marroquí, neste caso de raíz bereber. Pero o que está máis desenvolvido é o do arco atlántico porque pertencemos á mesma área cultural, pero xa che digo que podemos extendelas a gran parte de Europa e puntualmente a outras zonas de fóra.

– En canto ao estudo, como o levaches adiante? Supoño que fixeches traballo de campo…
– Eu levo moito tempo documentando temas de patrimonio documental. Teño moito material e lendas recollidas en distintas zonas de Galiza, material bibliográfico e, sobre todo, a min o que me interesaba moito era visitar as propias xeografías míticas asociadas á moura, que normalmente non se fai, ir aos lugares onde hai un penedo vinculado a unha lenda de moura, onde hai unha mámoa, un petróglifo, un río… Documentar, ver como son, que peculiaridades teñen e se combina traballo de campo, de recollida de patrimonio inmaterial, traballo de análise en gabinete e traballo documental.

Podes ver este artigo na próxima dirección http://www.sermosgaliza.gal/articulo/cultura/moura-figura-mais-importante-da-mitoloxia-galega/20160112192044044010.html

%d bloggers like this: