ENTREVISTA EN “EL CORREO GALLEGO”

O meu agradecemento ao xornalista Luis Pousa por tan interesante entrevista.

IMG-20170407-WA0001

DEFENDENDO A NOSA CULTURA E PATRIMONIO NO PARLAMENTO EUROPEO

img-20161207-wa0011Esta semana tiven a oportunidade de viaxar ao Parlamento Europeo convidado pola europarlamentaria galega Lidia Senra de AGEe para participar nas xornadas de debate e reivindicación “A situación da cultura galega”. Acudín a Bruxelas na miña calidade de presidente da Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA) para falar da nosa cultura e do traballo que dende a SAGA levamos anos facendo a prol da súa investigación e divulgación. Acudín tamén como un dos promotores e portavoz da iniciativa “SOS Arte Rupestre Galega” para denunciar o lamentable estado de abandono que sofre o noso patrimonio cultural e, concretamente, a nosa arte rupestre e para transmitir a necesidade de que a Xunta de Galicia, como organismo competente, inicie xa o proceso para a declaración dos petróglifos galegos como Patrimonio da Humanidade. Acompañáronme nestas xornadas os compañeiros da SAGA Miguel Losada e Miguel Alonso e como colega na iniciativa SOS Arte Rupestre Galega contei co apoio do arqueólogo Xurxo Constela.

6

Foron dúas xornadas de intenso traballo no Parlamento Europeo, nas cales compartimos ponencias e debates con diferentes entidades do denominado sector cultural galego e con moitos compañeiros de diferentes colectivos socioculturais que constitúen o auténtico tecido asociativo de base dun país.

img-20161206-wa0031

A noite do martes 6 de decembro, tras a nosa chegada a Bruxelas, comezou este encontro cun acto de visibilización de diferentes eidos da artes que se fan no país. Poesía, música, danza e cine documental déronse cita en La Tentation, a Casa de Galicia de Bruxelas .

15384584_985733044865361_8488741574724574151_o

Na mañá do mércores 7 comezaron as xornadas de traballo. Tivemos a oportunidade de presentar as nosas demandas a representantes da Comisión Europea con competencias culturais, en concreto aos representantes da Comisión Europea Maciej Hoffman (Conselleiro Político na Unidade D1, Diversidade Cultural e Innovación, da DX Educación e Cultura. Responsable para o papel da cultura no desenvolvemento local e regional) e Nicola Robinson (Conselleira Política na Unidade D1, Diversidade Cultural e Innovación, da DX Educación e Cultura. Responsable para a diversidade das expresións culturais e o diálogo intercultura).

img_20161207_122414

img-20161208-wa0006

A primeira hora da tarde tiveron lugar as primeiras ponencias e mesas de traballo e debate que levaron por título “Comunidade e cultura na Galiza”. Foi neste marco onde presentei a ponencia O traballo da Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA) dentro do tecido sociocultural galego e a iniciativa “SOS Arte Rupestre Galega” como exemplo de iniciativa popular a prol da nosa cultura e patrimonio. Falaron tamén  Esmeralda López Castro (Presidenta da Asociación Cultural Senunpeso, de Vedra) e Alexandra Cabana Outeiro  (Presidenta do centro social A Chave das Noces, de Castroverde).

1

A continuación celebramos a sesión de traballo “Creación e distribución cultural versus dereito da cidadanía ao acceso á cultura”, onde interviñeron como poñentes Ania González. (Avogada e crítica cultural), Carlos Ares (Presidente da Academia Galega do Audiovisual) e Manuel Antonio Alonso Iglesias (Xerente da asociación Músicos ao Vivo). A seguinte sesión do día foi “Experiencias culturais en diferentes nacións sen Estado de Europa como é Galiza”, coas palestras de Gotzon Barandiaran (Escritor vasco, activista cultural, membro da editorial SUSA e fundador de Dijitalidadea), dun escritor norirlandés e de Teresa Moure (Escritora e doutora en Lingüística).

15391477_985733108198688_8791650107778341485_o

A xornada rematou coa presentación e proxección do documental “Os días afogados” e o posterior debate cos seus directores, Luís Avilés e César Souto.

img_20161207_201443

O xoves 8 de mañá a xornada de traballo xirou en torno á “Produción cultural e lingua galega na Unión Europea”, coas intervencións de Roberto Pascual (Dramaturgo, profesor e director da Mostra Internacional de Teatro de Ribadavia), María Yáñez (Profesional da comunicación dixital) e Henrique Alvarellos (Vicepresidente da Asociación Galega de Editoras).

img_20161207_172624

Durante estas xornadas tanto eu como os meus compañeiros da SAGA e de SOS Arte Rupestre Galega tivemos a oportunidade de debater sobre a importancia da conservación e divulgación da nosa cultura e do noso patrimonio. Denunciamos, entre outros moitos temas, a falta de apoios á investigación antropolóxica da cultura galega, a ausencia dun grado universitario de antropoloxía en Galicia, os procesos de aculturación que estamos a sufrir como pobo, a desvalorización do noso patrimonio oral, a destrución do noso patrimonio material e inmaterial. Reivindicamos o excepcional traballo das asociación e o potencial do tecido asociativo galego.

4

Fixemos especial fincapé no grave erro de confundir cultura con creación ou produto cultural. A cultura non a fan determinadas persoas, a cultura é unha sorte de discurso ideolóxico, de molde mental compartido por unha colectividade, a interface simbólica a través da que un pobo interpreta e se posiciona no seu mundo. Iso é a cultura. Identificar cultura con se tipo de creación penso que é ter unha visión sesgada e, se se me permite, elitista e burguesa do que é a cultura, ou mal chamada por algún “alta cultura”, en contraste coa tamén mal chamada cultura popular. Contrapor popular a cultura, como se fosen cousas diferentes tamén é un erro. A cultura dun pobo se algo é é popular e se non é popular non é cultura.

img_20161207_121107

Defendemos pois o noso dereito a existir como pobo, a manter a nosa fala e a nosa forma de estar no mundo, e defendemos tamén o dereito a coñecer a nosa historia e a nosa cultura, o dereito a preservar o noso patrimonio e tamén o dereito a ter a nosa creación artística.

7

A continuación transcribo o texto íntegro da ponencia que alí demos.

COMUNIDADE E CULTURA NA GALIZA

O traballo da Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA) dentro do tecido sociocultural galego e a iniciativa “SOS Arte Rupestre Galega” como exemplo de iniciativa popular a prol da nosa cultura e patrimonio.

Por Rafael Quintía Pereira

 Galiza é unha terra enormemente rica en patrimonio cultural, sexa este material ou inmaterial. O legado arqueolóxico deixado por milleiros de anos de poboamento ten poucos paralelos en Europa en canto a número e densidade. Podemos falar sen temor a equivocarnos, e estimando á baixa, duns 7.000 megálitos rexistrados, duns 1.500 petróglifos, 5.000 castros, medio millar de fortalezas medievais ou máis de 400 mosteiros e conventos, entre outras mostras do noso patrimonio histórico-artístico. Como curiosidade podemos dicir que temos no Monte Tetón o petróglifo de círculos concéntricos máis grande de Europa, na Coruña o faro en funcionamento máis antigo do mundo (A Torre de Hércules), en Lugo a única muralla romana do mundo que se conserva enteira, temos unha das tres cidades santas da Cristiandade (Compostela), a ruta de peregrinación máis importante e antiga de Europa e na Ribeira Sacra a maior concentración de construcións relixiosas de estilo románico do vello continente. A este tesouro cultural habería que engadir miles de bens etnográficos (muíños, fontes, pontes, albarizas, cruceiros, petos de ánimas, foxos de lobo, batáns, levadas de rega…) que nin sequera están oficialmente inventariados.

A nivel natural as xoias son tamén innumerables, serras, complexos dunares, bosques milenarios, illas, 1.000 km de costa, ríos, etc, etc. Como exemplo a Serra da Capelada, onde se atopan uns dos cantís máis altos de Europa, o Teixedal de Casaio que é  un dos poucos bosques naturais de teixos existentes en Europa.

Pois se o patrimonio material e natural é inconmensurable en cantidade e en valor, o patrimonio inmaterial —moitas veces tecido sobre estes elementos da paisaxe natural ou cultural— é xa inabarcable. A potencia cultural deste país que foi o primeiro reino de Europa e no que se rexistran poboacións humanas dende o paleolítico medio requiriría de exércitos de antropólogos para poder documentalo, estudalo e pólo en valor.

Pois ben, toda esta riqueza cultural —auténtica cerna e piar da nosa identidade como pobo— está maioritariamente ou ben nun lamentable estado de abandono ou ben directamente sumido no maior dos esquecementos e desleixos, sufrindo constantemente atentados que acaban coa súa en numerosas ocasións coa súa destrución. No caso do patrimonio inmaterial —o máis significativo da nosa cultura como pobo— é aínda máis grave, pois a estas ameazas hai que engadir os procesos de globalización económica e a imparable aculturación.

A pasividade das administracións que teñen que velar pola conservación, investigación e posta en valor do noso patrimonio é alarmante. Pero fronte a este feito de pasividade e violación reiterada da propia normativa vixente, en Galiza agroma nos últimos anos un tecido asociativo e sociocultural en defensa do noso patrimonio (natural e cultural) que é un exemplo a nivel Europeo e un azo de esperanza para a conservación da nosa cultura como pobo.

Fronte a unha administración inoperante, a miúdo ausente e moitas veces actor activo na destrución do propio patrimonio galego, a sociedade organízase para salvar o legado herdado dos noso devanceiros. Centos de iniciativas, unhas a nivel local e outras de todo o país, loitan cada día para a posta en valor e divulgación da nosa cultura, historia e patrimonio e para manter viva a nosa cultura. Son moitos os exemplos que podemos pór, citarei só algúns deles como mostra dos diferentes eidos de acción colectiva:

Os compañeiros de Mariña Patrimonio aquí presentes, loitando dende a costa lucense pola catalogación e posta en valor do patrimonio arqueolóxico e pelexando contra a praga do eucalipto que non só destrúe ecosistemas naturais senón tamén miles de xacementos en todo o país. O Sorriso do Daniel, asociación creada para promover e defender o románico galego e estimular e apoiar a súa conservación. O Colectivo A Rula, dedicado loitando pola protección e divulgación da arte rupestre na contorna de Santiago. A Plataforma Queremos Galego para a defensa e afirmación dos usos públicos e dereitos lingüísticos do noso idioma. Ou na mesma fronte de defensa da lingua pero dende unha perspectiva reintegracionista a Associaçom galega da Lingua (AGAL). A Asociación para a Defensa Ecolóxica de Galiza (ADEGA) que traballa en defensa do medio ambiente galego e global. O Instituto de Estudos Miñoranos (IEG) cun dilatado labor de divulgación e investigación do patrimonio natural, histórico, artístico, arquitectónico, etnográfico, lingüístico, etc dos tres concellos do Val Miñor. Ou a Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA) a quen represento e da que vou falar máis polo miúdo a continuación.

Rematarei a intervención comentando a iniciativa SOS Arte Rupestre Galego como exemplo de iniciativa social a prol da defensa do noso patrimonio, neste caso, da arte rupestre galega.

Antes de abordar o traballo da SAGA cómpre, primeiramente, facer unha aclaración sobre cal é o noso obxecto de estudo e traballo: a CULTURA. Xeralmente, enténdese por cultura o xeito, máis ou menos formalizado, de pensar, de actuar e de sentir compartido por unha pluralidade de persoas, e que serve para constituír a esas persoas nunha colectividade particular e distinta. Debemos entender que a cultura é especialmente unha cuestión de ideas e de valores. Un molde mental colectivo, compartido por unha colectividade, cítese: normas, valores, ideas, estruturas cognitivas, crenzas, cosmogonías, teoloxías, etc. A cultura é un sistema simbólico posto que as ideas e os valores, a cosmoloxía, a moralidade e a estética exprésanse mediante símbolos.

A cultura non se herda bioloxicamente, senón intelectualmente. Non se leva non xenes. Cultura é, xa que logo, o comportamento conforme a determinados modelos que aprende cada individuo dende que nace e a medida que é educado (socializado e enculturando) para chegar a ser membro do grupo particular no que naceu ou ao que se uniu.

A cultura tamén está estreitamente ligada ó concepto de identidade. Dicía Chaney que a cultura é sempre ponte entre os individuos e a súa identidade. A IDENTIDADE realízase mediante a participación na cultura. Os conceptos de construción identitaria e cultura nacen xuntos di Zygmunt Bauman. Xa que logo, a IDENTIDADE CULTURAL é o conxunto de trazos que permiten a un grupo recoñecerse como propio e distinto aos demais, o cal produce un sentido de pertenza. E ese é o obxecto de estudo da SAGA, fundamentalmente os seguintes eidos ou trazos definitorios da nosa cultura e identidade:

    • O Mito estrutura as nosas crenzas e a nosa forma de ver o mundo. Explica o noso pasado e o noso mundo en base a un relato simbólico.

    • Os Ritos son mecanismos sociais e simbólicos para estar e transitar ese mundo cultural e social. Son mecanismos que axudan a cohesionar o grupo social e a reafirmar a súa identidade cultural.

    •  As Crenzas, coma os valores, son os fíos cos que se tece a nosa cultura.

    •  A Historia é o relato do noso pasado. A historia pode ser feita por nós ou pode ser xerada de xeito exóxeno á propia sociedade e cultura.

    • A Lingua é a ferramenta que utilizamos para culturizarnos, é o vehículo no que se transmiten os mitos, os ritos e as crenzas… en definitiva, a cultura.

    • O Patrimonio, como legado material da nosa cultura e historia

 img_20161207_104621

Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA)

 QUEN SOMOS:

A Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA) constitúese no ano 2011 como unha asociación cultural sen ánimo de lucro cuxos obxectivos son a investigación e a divulgación da etnografía, da prehistoria e da historia de Galicia, da súa cultura tradicional —tanto material como inmaterial— e de todos os aspectos enmarcados dentro do campo da antropoloxía social e cultural; así como a promoción de todas aquelas actividades, publicacións, traballos e accións que vaian en beneficio da conservación, divulgación e investigación do noso patrimonio cultural. Xa que logo, o noso traballo vertébrase en tres eixos fundamentais: a investigación, a divulgación e a posta en valor.

Para levar a cabo todo este labor, a sociedade conta coa colaboración dun amplo número de profesionais das distintas áreas que abrangue o proxecto. Ao abeiro da SAGA reúnense antropólogos, etnógrafos, arqueólogos, historiadores, filólogos, artistas plásticos, restauradores de arte, técnicos en audiovisuais, músicos e moitos outros colaboradores comprometidos coa nosa aventura cultural e social a prol do noso patrimonio cultural como pobo.

QUE FACEMOS:

Entre os proxectos de divulgación que ten en marcha a Sociedade Antropolóxica Galega cabe salientar o seu labor editorial: Publicación cuadrimestral do boletín informativo Caderno de Campo (10 números publicados), Publicación de Revista dixital de investigación,edición do anuario Fol de Veleno. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza (5 números publicados), a publicación da colección Monografías da Sociedade Antropolóxica Galega, conformada por traballos de investigación monográficos sobre temática antropolóxica, arqueolóxica ou histórica. A día e hoxe levamos 5 libros publicados dentro desta colección.Publicación da colección Cadernos da Sociedade Antropolóxica Galega ou Publicación de libros: 4 libros publicados ata o 2016.

Tamén é de destacar a realización de documentais e doutros traballos audiovisuais no eido da divulgación do patrimonio material e inmaterial da cultura galega. Cítense a creación do Arquivo Audiovisual de Antropoloxía Galega (dispoñible na súa súa web) ou os seis documentais realizados.

Outro aspecto importante do traballo da SAGA é a organización de presentacións, xornadas e conferencias sobre os temas obxecto do noso labor, así como a participación e colaboración en diferentes congresos, conferencias e xornadas. A SAGA organiza cada ano en Pontevedra as Xornadas sobre o Entroido en Galiza así como as Xornadas de Antropoloxía. Durante dous anos organizou tamén as Xornadas sobre música tradicional.

Ten impartido conferencias en múltiples asociación culturais do país, así como en escolas, institutos ou en universidades como a Universidade Nova de Lisboa ou a Universidade do País Vasco. Ademais colaboramos na organización de diferentes xornadas e congresos.

A SAGA aportou parte dos seus fondos documentais para a exposición Le Monde à l´envers do MuCEM (Museo das civilizacións de Europa, en Marsella) e para o Binche Musee International du Carnaval et du Masque(Bélxica).

No eido da investigación temos en marcha proxectos de investigación antropolóxica sobre o patrimonio inmaterial galego, fundamentalmente nos campos da medicina tradicional, a mitoloxía, a relixiosidade galega e o mundo do Entroido. Asemade temos realizado viaxes de investigación a Portugal, Inglaterra, Gales e Marrocos.

Por último, cómpre lembrar o traballo da SAGA en diferentes programas de posta en valor do patrimonio galego, entre eles:

  • A posta en marcha e divulgación do proxecto para a creación do Espazo Natural e Arqueolóxico dos Sete Camiños.

  • O traballo antropolóxico no proxecto de arqueoloxía social do Castro de Mallou.

  • A participación, xunto coa Universidade de Vigo, no proxecto Alto Támega, accións na paisaxe patrimonial.

Máis información:

Web:http://www.antropoloxiagalega.org

Blog:https://sociedadeantropoloxicagalega.wordpress.com

infosaga@antropoloxiagalega.org

2

En canto á iniciativa “SOS ARTE RUPESTRE GALEGA”:  PLATAFORMA POLA DECLARACIÓN DE PATRIMONIO DA HUMANIDADE PARA OS PETRÓGLIFOS GALEGOS

O patrimonio arqueolóxico galego ten no conxunto de petróglifos prehistóricos ao aire libre –petróglifos— unha das manifestacións culturais máis importantes e representativas.

As insculturas son BIC (Bens de Interese Cultural) e, en consecuencia, gozan do máximo grado de protección. En teoría o marco normativo –Lei de Patrimonio Histórico Español de 1985, Lei 8/1995, do 30 de outubro, do patrimonio cultural, e Lei 5/2016, do 4 de maio, do patrimonio cultural de Galicia— debería ser suficiente para asegurar o seu coidado e preservación. Sen embargo a realidade que nos atopamos é que unha parte considerable dos nosos gravados rupestres corren un grave risco, non só de deterioro, senón de desaparición, diante do incumprimento da normativa por parte da Xunta e de moitos concellos. No tocante á Xunta nin tan sequera ten elaborado un inventario cunha carta de riscos, despreocupándose igualmente da divulgación deste patrimonio, labor que están a facer –con poucos medios e moita vontade- diversos colectivos de afeccionados Este abandono e desleixo pode privar non só ao pobo galego, senón a toda cidadanía en xeral do disfrute dunha das manifestacións artísticas máis valiosas polo seu valor intrínseco de patrimonio cultural da humanidade.

As pinturas e gravados prehistóricos da cornisa cantábrica e máis os da zona levantina gozan deste recoñecemento. O conxunto de gravados rupestres prehistóricos ao aire libre galego —con valor e entidade semellantes— atópase sen esa salvagarda, desprotexido.

A arte rupestre é a materia identitaria que mellor nos define. O repertorio de insculturas xeométricas e figurativas galegas é, sen ningunha dúbida, dos máis representativos de Europa. Esta manifestación cultural atesoura, ademais, un rico patrimonio inmaterial, de xeito que ao redor destes xacementos arqueolóxicos o pobo foi construíndo ao longo do tempo un discurso popular xenuíno que reflicte non só parte da súa cosmovisión senón tamén toda unha valiosa mostra de construción cultural da paisaxe.

Durante as últimas décadas moitas voces se alzaron para denunciar esta situación pero os resultados efectivos desta denuncia non logran callar nas esferas que teñen a potestade de solucionar a situación dunha das nosas formas de expresión cultural máis antigas e senlleiras.

Ante esta alarmante situación o historiador Buenaventura Aparicio Casado, o arqueólogo Antonio de la Peña Santos e o antropólogo Rafael Quintía Pereira deciden crear en setembro do 2016 a plataforma SOS Arte Rupestre Galega co obxectivo de denunciar o lamentable estado deste patrimonio cultural, reivindicar o seu estudo, conservación e posta en valor e motivar á Xunta de Galicia para inicie xa os trámites para que a arte rupestre galega acade a declaración de Patrimonio da Humanidade. Estas reivindicacións concrétanse nun MANIFESTO conxunto.

Para levar a cabo estes obxectivos a plataforma pretende aglutinar vontades de particulares, colectivos, administración e outras entidades que queiran traballar a prol da defensa e promoción do noso patrimonio cultural, neste caso da arte rupestre. E, sobre todo, traballa para obter os apoios necesarios para demandar que a Xunta de Galicia inicie xa os trámites para acadar a súa declaración como Patrimonio da Humanidade, a medida máis eficaz para garantir a súa supervivencia.

  • As accións levadas a cabo nestes meses foron as seguintes:

– 19 de setembro de 2016:  enviouse aos partidos con posibilidades de representación no parlamento galego o informe a prol da Arte Rupestre Galega. Estes partidos foron PP, PSOE, BNG, Mareas, CxG e Ciudadanos. A día de hoxe As Mareas (en voz de Juan Fajardo) amosaron o seu interese por reunirse con nós e coñecer a iniciativa e AGE convidounos ao Parlamento Europeo a expor o caso nas xornadas “A situación da cultura galega”. Estamos á espera de reunirnos con aqueles grupos políticos con representación no parlamento galego que teñan interese no estado da nosa arte rupestre e do noso patrimonio en xeral

6 de outubro de 2016: impuxemos unha queixa ante a Valedora do Pobo e remitímoslle o manifesto. Xa se cumpriron sobradamentre os 15 días que tiña de prazo a Consellería de Cultura para informar a esta entidade sobre os motivos que orixinaron a nosa queixa ante a Valedora do Pobo. Ante a falta de resposta a Valedora volveuse pór en contracto coa Xunta para demandar unha resposta.Ficamos á espera.

– 7 de outubro de 2016: o historiador Buenaventura Aparicio Casado, o arqueólogo Antonio de la Peña Santos e o antropólogo Rafael Quintía Pereira comparecen nunha rolda de prensa celebrada ás 12:30 horas na Casa da Luz (Pontevedra) para informar á opinión pública sobre a lamentable situación da arte rupestre galega e da solicitude cursada para que a Xunta inicie xa os trámites para que a arte rupestre galega acade a declaración de Patrimonio da Humanidade. Dase lectura ao manifestó SOS Arte Rupestre Galega.

– 7 de outubro de 2016: creamos en Facebook o a páxina SOS Arte Rupestre Galega como medio de comunicación das iniciativas da plataforma. https://www.facebook.com/SOS-Arte-Rupestre-Galega-877792378989242/

O mesmo día creamos o grupo SOS Arte Rupestre Galega como escaparate de denuncia colectivo para visibilizar o lamentable estado no que se atopan os petróglifos galegos. https://www.facebook.com/groups/1780333848873419/

19 de outubro de 2016 enviamos o informe sobre o estado da arte rupestre galega ao Servicio de Arqueología do Instituto del Patrimonio Cultural de España.

– O mesmo día 19 de outubro tamén llo mandamos á Subdirección General de Protección de Patrimonio Histórico do Ministerio de Cultura. Respecto ao Servicio de Arqueología do Instituto del Patrimonio Cultural de España e á Subdirección General de Protección de Patrimonio Histórico do Ministerio de Cultura, cos que contactamos o pasado 19 de outubro, estamos á espera dunha resposta.

– 25 de outubro de 2016: solicitiude de reunión co Consello da Cultura Galega.

4 de novembro de 2016: solicitamos unha reunión coa Subdirección Xeral de Conservación e Restauración de Bens Culturais da Xunta de Galicia pero aínda estamos á espera dunha resposta.

– 14 de novembro de 2016: reunión con Consello da Cultura Galega: neste encontro comprometéronse a facer un informe para a Consellería de Cultura, previa aprobación do plenario do Consello, así como a expor o tema nas reunión mensuais que fan entorno ao patrimonio galego. Aínda non sabemos se a o plenario do Concello aprobou a proposta de emitir un informe. Cando teñas novas ao respecto informaremos.

– 14 de novembro de 2016: Creación da iniciativa de recollida de sinaturas en change.org. Pola declaración de Patrimonio da Humanidade para a Arte Rupestre Galega, por favor asinade. A día de hoxe, e malia a difusión da campaña, tan só se recolleron 673 sinaturas.

– 14 de novembro de 2016: solicitamos unha entrevista co Conselleiro de Cultura e estamos á espera da súa resposta.

-24 de novembro de 2016: recibimos copia do escrito realizado pola Valedora do Pobo no que lle lembra á Xunta o seu deber de cumprir a lei e colaborar coa citada institución de defensa da cidadanía, xa que transcorridos os 15 días legalmente establecidos para dar unha resposta á queixa, este organismo —Xunta de Galicia— fixo caso omiso ás súas obrigas legais para con a Valedora do Pobo.

-Hoxe, 7 de decembro expuxemos as nosas demandas ante os representantes da Comisión Europea e damos copia do noso informe aos parlamentrarios aquí presentes e a todo aquel colectivo, empresa cultural ou particular que aquera apoiar esta iniciativa pola defensa do noso patrimonio. .

3

O VALOR INMATERIAL E IDENTITARIO DA ARTE RUPESTRE GALEGA

dsc_7135

O patrimonio galego en xeral e a arte rupestre en particular é un catalizador de ideoloxía cultural de primeira magnitude. Ao redor dos nosos petróglifos o pobo foi construíndo ao longo do tempo un discurso popular e propio que reflicte non só parte da súa cosmovisión e da súa forma de estar no mundo senón tamén toda unha forma de artellar o seu territorio dende unha clave simbólica e mítica e, en definitiva, unha valiosa mostra de construción cultural da paisaxe e de discurso “histórico” para dar sentido a un pasado descoñecido. A interpretación que o pobo —dende unha perspectiva tradicional— fai destes restos patrimoniais do pasado constitúe a nosa verdadeira mirada autóctona do patrimonio, a nosa visión popular do noso propio pasado e como tal está cargada dun valor incalculable á hora de entender e de estudar unha parte substancial da nosa cultura.

dsc_3563

Os petróglifos galegos son xeradores de contidos simbólicos e inmateriais que, sustentados nun proceso dinámico de creación de patrimonio oral de base mítica e lendaria, construíron toda unha dialéctica cultural entre a comunidade humana do lugar e o seu legado arqueolóxico. Ademais, o discurso popular dos mouros e das mouras tan vencellado a estes enclaves rupestres serviu para definir a propia identidade do pobo a través dun proceso de alteridade que xira en torno á idea da mítica mourindade.

dsc_7130

Xa que logo, os petroglifos galegos, como acontece con outro tipo de xacementos, son lenzos sobre os que se construíron crenzas, historias e relatos transmitidos oralmente de xeración en xeración. Son o soporte sobre o que pivota parte da identidade do pobo, ben como referentes históricos e míticos dun pasado impreciso e escuro, ben como espello no que se reflicte a personalidade do pobo a través, como dixemos,  dun proceso de construcción identitaria por alteridade e onde os mouros —habitantes e construtores destes espazos— xogan un papel principal.

dsc_0083

Esta paisaxe rupestre e insculturada pola man do home prehistórico foi co paso dos séculos reinterpretada simbolicamente dando lugar a unha rica e marabillosa literatura oral. A protección do noso patrimonio inmaterial non se entende se non vai parella á protección do patrimonio inmaterial e viceversa. Unha lenda, un rito, unha tradición sen a existencia da pedra, do monte, da fonte, do río ou do elemento natural ou material ao que vai asociada perdería todo o seu sentido e significación cultural dentro da comunidade social na que se produce. A perda do soporte tanxible —neste caso os petróglifos— ao abeiro do cal se desplega toda a nosa riqueza inmaterial supón a desaparición irreversible dese patrimonio inmaterial.

dsc_7304

Pero a arte rupestre non só atesoura un rico e valioso patrimonio inmaterial e constitúe unha valiosa mostra de construción cultural da paisaxe, senón que os petroglifos galegos convertéronse, porque así o quixemos como pobo, nun dos sinais de identidade galega máis senlleiros e poderosos cultural e iconograficamente falando. O repertorio de insculturas xeométricas e figurativas galegas —sen ningunha dúbida, dos máis representativos de Europa— son utilizados dende hai case un século como elemento identificativo dos galegos, empregados reiterativamente como anagramas de empresas, asociacións, partidos, institucións… como elementos decorativos, como amuletos, en tatuaxes, como forma de comunicar o que somos, restablecéndose, deste xeito, un novo nexo de unión entre ese pasado simbólico descoñecido e un presente que o dota de novos significados e usos. Hoxe en día, os galegos como hai 4.000 anos, seguimos emocionalmente conectados á nosa arte rupestre, ela represéntanos e ela fal de como fumos e de como somos. Velía o poder e o valor cultural da nosa arte rupestre.

dsc_2677

POLA DECLARACIÓN DE PATRIMONIO DA HUMANIDADE PARA A ARTE RUPESTRE GALEGA

14633303_1320807571285741_5098353487209842761_o

Unha parte considerable dos gravados rupestres existentes en Galicia —moitos deles declarados Bens de Interese Cultural (BIC)— corren un grave risco, non só de deterioro, senón de desaparición, diante do incumprimento da normativa  —Lei do Patrimonio Cultural— por parte das administracións que teñen a obriga e a responsabilidade de velar pola súa conservación.

Durante as últimas décadas moitas voces se alzaron para denunciar esta situación pero os resultados efectivos desta denuncia non logran callar nas esferas que teñen a potestade de solucionar a situación dunha das nosas formas de expresión cultural máis antigas e senlleiras.

Ante esta alarmante situación, o venres 7 de outubro o  historiador Buenaventura Aparicio Casado, o arqueólogo Antonio de la Peña Santos e un servidor —o antropólogo Rafael Quintía Pereira— comparecimos  nunha rolda de prensa celebrada  ás 12:30 horas na Casa da Luz (Pontevedra)  para informar á opinión pública desta lamentable situación e da solicitude cursada para que a Xunta inicie xa os trámites para que a arte rupestre galega acade a declaración de Patrimonio da Humanidade, única figura que garantizaría a conservación e posta en valor dos noso petróglifos.  Estas reivindicacións concrétanse nun MANIFESTO conxunto que achego a continuación, non sen antes lembrar  que esta é unha acción que require do apoio e esforzo conxunto de todos.

Por iso, dende esta humilde plataforma, fago un chamamento a todos os colectivos, profesionais, institucións académicas e particulares amantes da nosa cultura a que, á marxe de ideoloxías, credos, dogmas ou paradigmas persoais, se sumen a esta reivindicación, a que entre todos formemos unha grande onda que nos leve a que a Xunta de Galicia e os concellos asuman a súa responsabilidade de protexer, conservar, investigar e divulgar a nosa arte rupestre, e que entre todos podamos conseguir a merecida e necesaria declaración de Patrimonio da Humanidade para a Arte Rupestre Galaica.  Non imos deternos e estamos dispostos a chegar ata a última instancia. Polo de pronto anunciamos xa que imos pór en marcha unha campaña  en change.org para sumar apoios a esta iniciativa e acadar o fin buscado que non é outro que a conservación e defensa do noso patrimonio cultural, un patrimonio que polo seu valor é de por si xa un patrimonio de toda a Humanidade.

14543708_1320807234619108_2143259994171838300_o

 

informe-sobre-el-estado-da-arte-rupestre

A TRAMPA DA LOE: sobre leis educativas e reválidas.

Nestes días estase a falar moito da LOMCE e do tema das reválidas.  Se hai uns meses o foco de atención das protestas se centraba na redución das becas ou no incremento de taxas universitarias, agora o tema de debate é os exames de reválida en Educación Primaria. Sinceramente, na miña humilde opinión, o problema desta lei non reside só nestas dúas cuestións. A diminución de axudas é un tema económico, político e administrativo contra o que deberían protestar, certamente, os país e os alumnos e, tamén toda a cidadanía polo que isto supón de recorte na igualdade de oportunidades. O tema da reválida, aínda que cheira a rancio e a sistema educativo obsoleto, tampouco vexo que sexa un grande problema e máis cando nin puntúa no expediente e é un mero control do suposto nivel do alumado. Certo é que este tipo de “análise de calidade da educación” faise sempre con criterios e estándares tirados do mundo da empresa privada e da xestión empresarial que pouco ou nada teñen que ver co que debería ser a ensinanza. Tamén hai que dicir que a filosofía que move este tipo de formulacións de control educativo é unha concepción absolutamente materialista da ensinanza e supeditada aos intereses económicos dominantes. Xa que logo, o tema da reválida é unha ferramenta máis da ideoloxía subxacente a esta reforma educativa pero o que quero dicir é que o que debe preocupar non é a reválida en si senón o que hai detrás. Respecto ao tema dos exames, cómpre lembrar que a lei non obriga aos docentes a facer exames, sí a ter ferramentas de avaliación dos alumnos pero non a facer exames mais, por desgraza, a meirande parte dos docentes seguen a usar o método de exame como o predominante para a avaliación do seu alumando, así que non nos escadanlicemos por facer probas cando a maioría segue ancorado na dinámica decimonónica dos exames. Pero malia todos estes inconvintes da lei, que realmente o son, non son estes os grandes problemas da LOMCE. Para min, como explicarei a continuación, o gran problema da LOMCE é o transfundo ideolóxico que ten e, sobre todo, que limita enormemente a capacidade do profesorado para definir o currículo e organizar o seu labor docente e, desgrazadamente, semella que disto ninguén —ou poucos— falan. Para desenvolver esta idea, centrareime na materia de Historia.

thumbnail

Fonte da imaxe: http://stellae.usc.es/

Existen grandes diferenzas entre a filosofía que move o que debe ser a ensinanza e a función da materia de Historia segundo a LOMCE e o que establecía a LOE.

O Real Decreto que desenvolve o currículum segundo o establecido na LOMCE entende que o coñecemento da sociedade, a súa organización e o seu funcionamento ao longo do tempo é esencial para poder entender o mundo actual.  Segundo a LOMCE, a Historia debe ofrecer ao alumnado unha maior capacidade para a estruturación dos medios sociais. Debe, asemade, favorecer a comprensión dos acontecementos, procesos e fenómenos sociais no contexto no que se producen e permitir analizar os procesos que dan lugar a cambios históricos. Ademais, a LOMCE, a través de materia e Historia, pretende afondar nos coñecementos adquiridos polo estudante durante a ensinanza Primaria e favorecer que este adquira as competencias necesarias para comprender a realidade do mundo no que viven, a experiencia colectiva.

Cabe salientar, ademais, que a LOMCE non establece obxectivos de área senón que só marca os obxectivos de etapa.

A LOE, pola súa banda, si establece uns obxectivos claros que debe cumprir a materia de Historia, entre eles un de grande importancia e ao que a LOMCE non fai referencia, falo do obxectivo de ensinar aos alumnos a valorar a diversidade cultural manifestando actitudes de respecto e tolerancia cara outras culturas e opinión diferentes á propia. Neste senso, a LOE fai fincapé en que o estudo da materia de Historia debe facilitar a comprensión da pluralidade de comunidades socias á que se pertence. Ademais deste obxectivo a LOE tamén fala de adquirir e empregar vocabulario ou fomentar a realización tarefas de grupo, así como da contribución desta materia —a Historia— á adquisición de competencias básicas sociais e cidadás.

Para a LOE —ao igual que di a LOMCE— a materia de Historia pretende afondar no coñecemento da sociedade, tanto na súa organización ao longo do tempo e na actualidade como no que concirne ao territorio no que se asenta e organiza. Pero, na miña opinión, a LOE outorgáballe á Historia un papel máis activo e dinámico no desenvolvemento da capacidade crítica e de análise do alumno. Concibe a Historia como unha ferramenta que facilite a comprensión do mundo —tanto físico como humano— no que vive o alumno, o devir da vida en sociedade e as consecuencias deste fenómeno cultural e histórico. Deste xeito, a Historia, segundo esta lei, debe axudar a que os alumnos adquiran os coñecementos, destrezas e actitudes necesarias para comprender a realidade do mundo no que viven, as experiencias pasadas e presentes, así como o espazo no que desenvolven a vida en sociedade. Debe achegar o alumno aos principios de interacción das sociedades coa súa contorna física para que poidan valorar a actuación do home no espazo así como as potencialidades e construcións do medio. Ten que favorecer que o alumnado adquira maior grado de conciencia acerca da organización espacial da sociedade, das dimensións demográficas, económicas, sociais ou os modos de intervención e o seu posible impacto. En definitiva, a materia ten que proporcionar ao alumno un coñecemento global para poder interpretar a realidade actual como construción humana no curso dos tempos.

Outra diferenza importante é o feito de que na LOMCE —a diferenza do que establece a LOE— a estrutura das materias é sumamente pechado, estamos, xa que logo, ante o que poderiamos cualificar como un currículo case pechado. Este feito condiciona de sobre maneira o xeito de organizar e, en consecuencia, condiciona e dificúltalle ao profesor a tarefa de dar a clase. Neste senso na LOE existe moita máis flexibilidade, deixando ao profesorado unha maior liberdade á hora e organizar o currículo, facilitando entón o labor docente aínda que isto poida demandar máis traballo de planificación e organización por parte do profesorado.

Por último, no tocante a avaliación, a LOMCE, fronte a flexibilidade organizativa da LOE, establece tamén o valor exacto de cada proba, deixando sen capacidade aos docentes para establecer os tipos de exames ou como hai que avaliar.

Así que, como conclusión final, podemos dicir que a LOMCE presenta un maior transfundo ideolóxico que a LOE, limitando a capacidade do profesorado para definir o currículo e organizar o labor docente. Alén da diferente visión que ambas as dúas leis presentan sobre o fin educativo que debe cumprir a materia de Historia. Este é o grande problema e a perversión da lei. O tema das reválidas non deixa de ser unha anécdota dentro dunha lei que busca adoutrinar á mocidade, limitar a súa capacidade de crítica e coartar a liberdade do docente para desenvolver o seu nobre labor da ensinanza-aprendizaxe. Só resta dicir que con esta comparativa non quero dicir tampouco que LOE fose unha lei idónea, entre outras cousas porque é unha barbaridade mudar de lei cada catro anos. En todo acaso así están nas cousas mentres neste país non haxa a responsabilidade política como para buscar un consenso que nos dote dun sistema educativa válido para as vindeiras décadas e que busque, entre outros obxectivos, desenvolver as capacidades do alumnado en todas as dimensións posibles do seu ser na procura de convertelos en seres humanos con capacidade crítca, analítica e a sensibilidade e coñecemento suficiente para que este mundo vai a mellor algún día. Moito pedir….

PARA QUE SIRVE O GALEGO?

Para que sirve o galego.  

Lingua, identidade e cosmovisión.

DSC_1123

O feito de partillar unha mesma lingua —coas súas variantes dialectais— supón un feito construtivo fundamental da cultura compartida por unha colectividade, pois a linguaxe humana é un factor constitutivo de identidade do grupo social,  produce  cohesión interna,  permite  conservar os coñecementos do pasado, posibilita o pensamento abstracto e permite comprender a estrutura social e a situación do grupo.

A linguaxe, como ben explicou White, é o exemplo máis representativo da nosa capacidade simbolizadora, é a base esencial do desenrolo da cultura e é exclusivo dos humanos, polo que sirve para establecer a distinción entre homo sapiens e o resto do mundo animal. Aínda que parece, segundo os experimentos,  que os simios, chimpancés, teñen relativa aptitude para comprender os significados simbólicos e aptitude semántica para servirse dos signos para expresar os seus desexos.

A linguaxe é, entón, un sistema establecido de signos (orais ou escritos) mediante os cales o ser humano expresa estados de ánimo, transmite pensamentos e formula coñecementos. É unha estrutura intelixible da realidade e é unha forma de comportamento imprescindible en toda cultura. Todo signo lingüístico consiste na asociación arbitraria ou convencional dun significante (fonemas e letras na escritura) e un significado (concepto), de aí o seu carácter simbólico.

A linguaxe reflicte a cultura: unha grande parte do comportamento cultural, en especial a aprendizaxe de sistemas culturais, efectúanse a través da linguaxe. A sociolingüística avanza por este campo de relación de lingua e cultura. Ás veces, a linguaxe considérase como modelo de cultura. Este enfoque toma a lingua como forma de comportamento observable que revela a estrutura de categorías cognoscitivas tales como o parentesco (exemplo das categorías curmá-primo), categorías cromáticas, etnobotánicas dificilmente descubribles por outras técnicas. Por exemplo, no campo do parentesco no galego distinguimos entre curmáns (fillos dos nosos tíos) e primos (fillos dos nosos curmáns, curmáns dos nosos país ou fillos dos curmáns dos nosos pais). No castelán, pola contra, só existe un termo para designar a todas estás categorías parentais: primos, sendo necesario aplicar un cualificativo  (primo irmán ou primo segundo) para distinguir o grao de parentesco.

Co antropólogo Franz Boas nace a idea de que a lingua estrutura o coñecemento e grande parte do comportamento inconsciente dunha cultura, pero foron Edward Sapir e Benjamin Lee Whorf quen formularon explicitamente, entre os anos 1920-1930, a chamada hipótese de Sapir-Whorf  que supón que as categorías gramaticais e semánticas obrigatorias nunha lingua poden estruturar o pensamento do falante en modelos ou pautas habituais que o organizan e, así, inflúe no comportamento. Isto é, a teoría da relatividade lingüística (hipótese S-W) di que a percepción da realidade varía coa lingua do falante. Polo tanto, pobos con linguas distintas ven a realidade de xeito distinto e viceversa.

Porei un exemplo esclarecedor para comprender o que acabamos de dicir. Os finlandeses teñen 40 palabras para referirse á neve, mentres que os galegos, e moitos outros pobos, tan só teñen unha ou unhas poucos. Isto non deixaría de ser unha mera anécdota lingüística relacionada coa riqueza de vocabulario senón fose porque o feito de que os fineses teñan 40 termos para designar a neve quere dicir que onde nós só vemos unha realidade eles ven 40 realidades distintas. Vemos, xa que logo, como o seu idioma reflicte o seu xeito de ver o mundo, e como pobos con linguas distintas ven a realidade de distintos xeitos, modos de ver e estar que quedan recollidos no seu idioma. Pola contra, e segundo investigou na súa tese Elvira Fidalgo, profesora de Filoloxía Románica da Universidade de Santiago, os galegos temos 70 termos para referírmonos á chuvia, un elemento meteorolóxico co que estamos afeitos a convivir, mentres que outras linguas tan só posúen un par de termos. Os galegos, pois, vemos moitas realidades distintas relacionadas coa chuvia cando outros pobos só ven unha ou unhas poucas.

O feito de que os galegos posuamos unha lingua propia é indicativo de que compartimos unha mesma forma de ver o mundo e, por extensión, como a lingua reflicte a cultura compartimos tamén unha mesma cultura dende o punto de vista das estruturas cognoscitivas e simbólicas.  Así que, cando, nestes tempos de ditadura do materialismo e o capital,  se pregunta para que sirve o galego a resposta non debe ir da man dos principios do utilitarismo, nin de se nos sirve para comunicármonos con tres ou con trescentos millóns de persoas, aínda que sexa certo que a nosa lingua é falada por máis de 200 millóns de persoas, nas súas diferentes variantes dialectais. Senón que a resposta á pregunta estúpida de para que sirve o galego é que o galego sirve —como calquera lingua— simple e claramente para existir, para ser, para ser galego ou para estar e ver o mundo como un galego. Xa que logo, sen galego non existirían os galegos nin o que hoxe entendemos por cultura galega. Pois a cultura se transmite, se aprende e se alimenta no idioma e, como explicou Sapir, ese idioma propio condiciona, queiramos ou non, o noso pensamento, o noso comportamento e, en definitiva, o noso estar no mundo, a nosa cultura. A ver si nos damos de cuenta, que aun te hay mucho parviño por ahí.

GALEGO

 

FALAMOS DO ENTROIDO PARA CULTURAGALEGA.ORG, PORTAL DE INFORMACIÓN DO CONSELLO DA CULTURA GALEGA

_O turismo está a desvirtuar o sentido profundo do entroido_-page-1

_O turismo está a desvirtuar o sentido profundo do entroido_-page-2

_O turismo está a desvirtuar o sentido profundo do entroido_-page-3

_O turismo está a desvirtuar o sentido profundo do entroido_-page-4

TEXTO DA ENTREVISTA:

 

“O turismo está a desvirtuar o sentido profundo do entroido”

Falamos co antropólogo Rafa Quintía sobre a promoción destas festas

Nos últimos anos, existe unha aposta crecente por parte das Administracións por convertir determinados entroidos do rural galego nun produto turístico. O fenómeno está a espertar algunhas reaccións críticas, como as da asociación compostelana Gentalha do Pichel, que denuncian que o fenómeno ten repercusións en que aqueles que buscan o Entroido abandonan a súa cidade para ver os entroidos ourensáns. Que cambios provoca nesta antiga práctica da sociedade tradicional galega esta nova dimensión? Falamos co antropólogo Rafa Quintía, especialista na festa do entroido, sobre estes cambios. 

-Percíbese nos entroidos galegos a presenza turística? Se é así, están a provocar cambios nestas festas’
-Si, estase notando unha tendencia cada vez maior á turistificación, sobre todo naquelas declaradas de interese turístico nacional e naquelas que se están, diríamos, malpromocionando. Creo que se está a pasar dunha festa participativa, ritual e poliédrica, na que entran moitos máis aspectos que o puramente estético, a un espectáculo e a unha representación.

Neste proceso, hai entroidos menos vistosos que quedan atrás e outros que se favorecen?
-Hai que ter en conta que a maior parte dos entroidos perdéronse entre os anos 50 e os 70. É unha festa espallada polo territorio e cada parroquia e lugar tiñan as súas particularidades, porque iso tamén é propio do noso carácter e da tendencia a diferenciarnos. Estase a aproveitar aqueles que teñen un maior impacto visual ou estético, pero desvirtuando a festa, e por outro lado vemos unha pulsión de imitación, estanse creando novos entroidos e recuperando outros. Igual que cando se crearon as Festas Gastronómicas, nas que se inventaban especialidades locais.

En que medida se producen invencións?
-Tes o caso de máscaras novas. Ao querermos só a parte estética da festa, buscamos unha personaxe propia, pero o importante dun entroido non é esa figura, senón o rito que esta personaxe oficia. Cando o Felo percorre as aldeas de San Mamede, iso é un asunto moi serio: un oficiante que está a facer un rito. Ficamos cunha perspectiva banal, dos tempos modernos do consumismo e dunha visión urbana do Entroido no que este se reduce ao aspecto lúdico e satírico, cando o Entroido é moito máis.

Como reaccionan as comunidades locais ante a chegada de tantos foráneos a ver o seu Entroido?
-De dúas maneiras. Por unha banda, os que sinten orgullo de que ao seu entroido veña máis xente. Sobre todo isto pasa cos políticos e a administración, que é a que está a fomentar esta dinámica ata puntos sorprendentes. Tamén temos a xente que está en contra, sobre todo por certos comportamentos que se xeneran por parte de foráneos que non comprenden ben as tradicións. Pantallas de Xinzo de LImia que viven con emoción o momento de vestir o traxe, e se desesperan de que calquera poida poñer o traxe de pantalla e aparecer tirado polo chan borracho. Ou xente que non sabe que as máscaras non se poden tocar, pero bótanlles fariña ou agárranas. Despois, como estas festas acaban sendo monopolizadas pola Administración e mal subvencionadas, acaban reducindo o nivel de crítica, sátira e rebeldía que sempre levan asociadas. A administración tende a querer regular e normativizar todo, e aínda que o entroido non é un caos nin moito menos, ten as súas propias normas.

-A ninguén se lle ocorre, por exemplo, xuntar todos os pasos de Semana Santa na Cidade da Cultura, porque non tería sentido. Sen embargo, si se fai co Entroido galego. Aproveitamos todo o que ten de vistoso e visual pero deixamos atrás o que realmente significa.

-Pero a sociedade galega tamén cambiou. Xa non está tan baseada no rural como antes, no que nacían eses Entroidos. Como poden estas festas afrontar o futuro?
O entroido como expresión cultural foi mudando ao longo do tempo. A súa raíz está en ser a interfaz entre o inverno que remata e a primavera que empeza. Logo o cristianismo foi condicionando, limitando e anulando a festa, e esta cambiou. Na sociedade rural tamén foi mudando o seu significado, pero en Galicia aínda conserva moito do entramado social, das necesidades de ritualizar enfrontamentos e aliviar tensións. Coido que segue a haber un espazo para ritos que favorezan a cohesión social, a sátira e mesmo para manter certas ritualidades. Hoxendía estamos nun proceso de homoxeneización cultural derivado da globalización, pero á vez estase a producir unha resposta de afirmación das identidades colectivas, e nesa tendencia é onde debemos mirar o futuro do Entroido.

 

%d bloggers like this: