A “SILLA DE CHAMPÁS”

Na faldra do monte de Marín, na parroquia de San Xulían e pola banda de arriba da estrada que baixa dende o lago de Castiñeiras atopamos uns dos conxuntos rupestres de petróglifos máis interesantes da comarca. Refírome ós gravados do Campo das Champás, referenciados na bibliografía arqueolóxica como Cachada Grande e constituídos por tres conxuntos de petróglifos, aínda que hoxe só vou falar dun deles, o coñecido como a “silla de Champás”.

Cando un chega ó lugar, o primeiro que lle chama a atención é a armenia “arquitectónica” do conxunto pétreo, a súa “plástica”, a perfecta disposición do distintos elementos que configuran esta estación rupestre que conseguen ofrecerlle ó espectador o aspecto dun auténtico santuario.

O seu emprazamento xeográfico é privilexiado, o conxunto atópase sobre un outeiriño formado por bolos e laxes graníticas que fica colgado na ladeira occidental do monte dos Picotos, concello de Marín. Dende o lugar domínase toda a ría de Pontevedra, albiscándose perfectamente a súa desembocadura custodiada polo arquipélago da Illa de Ons. Unha perfecta orientación cara a poñente, onde contempla-la morte simbólica do Sol afundíndose no mar con cada solpor.

O elemento que máis destaca no conxunto é a bautizada por Antonio Blanco Freijeiro como “silla das Champás”. Un conxunto de penedos cuxa disposición natural —ou retraballada por man humana— arremedan un trono de pedra, cun respaldo de case dous metros de lonxitude e un asento de metro e medio.

Para Antonio Blanco Freijeiro, que estudou o lugar nos anos cincuenta, o asento parece posto alí intencionadamente e labrado toscamente para facer deses penedos a cadeira que agora semella.

Este trono aparece custodiado por petróglifos ó seu arredor, todos eles datados na Idade do Bronce. Nas laxes que se estenden diante e á dereita da cadeira das Champas atopamos numerosos gravados de círculos concéntricos e cazoletas.

Nos penedos que farían a función de brazos atopamos diferentes coviñas labradas. Destacan, pola súa labra e disposición, os tres círculos concéntricos con cazoletas e liñas de unión que se atopan xusto ós pes da suposta cadeira.

Outra cousa que chama a atención é a feitura e a erosión do penedo que configura o respaldo do trono, pois quen contemple a súa forma —sobre todo na súa parte superior— non poderá evitar lembra-la feitura dunha cuncha, dun berberecho ou dunha cuncha de vieira cos seus sucos e ondulacións.

Unha cousa que pasou desapercibida —ou cando menos non deron conta dela— ós investigadores que estudaron este xacemento é a presenza dunha pía triangular formada nos penedos inmediatamente anexos ós pes da cadeira. Unha pía que non parece labrada na pedra senón conformada pola disposición, natural ou non, das tres rochas situadas na base do trono.

Foron moitos os investigadores que ó longo da historia da arqueoloxía galega relacionaron os petróglifos con posibles santuarios rupestres. Vázquez Varela, por pór un exemplo, identifica os gravados de antropomorfos portando armas e os conxuntos de petróglifos onde destacan os motivos escutiformes, as alabardas e os puñais con posibles santuarios dedicados ós ritos de iniciación das confrarías de guerreiros da Idade do Ferro. Hai autores que —aplicando a teoría fosfénica— ven en determinados motivos xeométricos dos nosos petróglifos as imaxes producidas no transcurso do trance chamánicos, polo que estes lugares serían santuarios de ritos chamánicos. Non faltan os arqueólogos que interpretan os gravados como marcas territoriais de determinadas colectividades. Para outros investigadores, en cambio, os gravados de cazoletas, coviñas, labirintos e círculos concéntricos estarían relacionados con algún tipo de altar onde se depositarían ofrendas ou se realizarían algún tipo de libración ou sacrificio.

A día de hoxe non existen datos arqueolóxicos concluíntes para confirmar este posible uso máxico-relixioso dos gravados rupestres pero, na miña humilde opinión, postos a especular e si tivésemos que citar unha estación rupestre como posible candidata a un uso como santuario esa sería a “silla das Champás”, cos seus espectaculares petróglifos de círculos concéntricos, as súas pías e o seu impoñente trono —ou altar— de pedra.

Tódalas fotografías son propiedade do autor.
As dúas láminas dos calcos dos petrógligos foron sacadas das fichas de patrimonio correspondentes ó inventario de patrimonio arqueolóxico de Marín.

PRESENTACIÓN DO LIBRO “A NOSA SEÑORA DA LANZADA. ESTUDIO ANTROPOLÓGICO DE UN SANTUARIO COSTERO”.


O autor acompañado polo editor Xaime Corral e polos escritores Elisa Franco Torres, Carlos Quintía Celaya e Antonio Castro Torres.

Un momento da intervención.

“A NOSA SEÑORA DA LANZADA” NO DIARIO DE PONTEVEDRA

“A NOSA SEÑORA DA LANZADA” EN LA VOZ DE GALICIA



PUBLICACIÓN E PRESENTACIÓN DO LIBRO “A NOSA SEÑORA DA LANZADA. ESTUDIO ANTROPOLÓGICO DE UN SANTUARIO COSTERO”.

Esta semana publicarase o meu libro “A NOSA SEÑORA DA LANZADA. Estudio antropológico de un santuario costero”. A obra será presentada mañá día 18 de agosto ás 20.30h na Sala Naútica de Novacaixagalicia, en Sanxenxo, e estades todos convidados.

Aquí vos deixo un pequeno comentario sobre o libro.

A Nosa Señora da Lanzada é un dos santuarios máis poderosos de Galicia. A súa privilexiada localización, nun promontorio costeiro rodeada de areais e fronte ó Océano Atlántico, converte a este recinto sagrado nun lugar único da nosa xeografía relixiosa, en punto de destino de miles de devotos e nun porto de partida das almas cara ó Alén, ó Máis Alá. Neste máxico lugar conxúganse os ancestrais ritos precristiáns co culto á Virxe, a divina intervención da Nosa Señora da Area cos poderes das augas, os astros e as pedras; a crenza nunha vida no Máis Alá coas ánimas en pena, co remeiro Caronte e coas bestas fantasmagóricas que habitan as nosas rías e as nosas illas. En definitiva, o mundo terreal e profano co mundo do sobrenatural e do divino. O autor descúbrenos nesta obra, galardoada co premio Luís Cuadrado 2010, todo o universo mítico e relixioso que envolve a este espectacular santuario da Lanzada e fai un estudo pormenorizado de tódolos elementos materiais, inmateriais e simbólicos que configuran este famoso santuario da costa galega.

Datos técnicos:
Autor:Rafael Quintía Pereira
Editorial:Librería Nós
Impresión:color
Tamaño:23×16
240 páxinas
I.S.B.N. 978-84-615-2509-6

A LINGUAXE DAS CAMPÁS

Antigamente, cando non existían os medios de comunicación que temos hoxe, as campás eran o elemento sonoro empregado para dar a coñece-las novas ós veciños da aldea. O son da campá, como hoxe a radio, a televisión, os xornais ou mesmo a internet, servía para comunica-los acontecementos sociais máis relevantes da vida dunha comunidade. Os nacementos, os casamentos, as mortes, as festas, os actos litúrxicos e unha infinidade de sucesos máis dábanse a coñecer a través do badalear das campás da igrexa parroquial.

Son moitas as funcións para as que se empregaron as campás. Hoxe en día, coa transformación da sociedade e do mundo rural, moitas desas funcións desapareceron pero outras continúan vixentes. Así, os sinos usábanse a xeito de reloxo parroquial, pois marcaban co seu son determinados momentos da xornada. Pola mañá cedo executábase o toque de alba, para indica-lo comezo do día. A iso das doce do mediodía tocábase a Angelus, e á noitiña era o momento de tocar a ánimas para marca-lo remate da xornada. A xente que estaba a traballar no campo escoitaba o son da campá e sabía se era hora de ir comer ou de recollerse para casa. A campá tamén servía para marcar determinados períodos do ano, con toques especiais para o tempo de Sema Santa, por exemplo. Indicaba o momento da festa, da misa solemne ou da procesión no día do patrón. Chama a misa pola mañá e a reza-lo Rosario ou a Novena polo serán. Tiña tamén un carácter profiláctico, pois a xente cría que o son da campá afastaba os tronos e desfacía as tormentas. Cumpría pois, no caso de ameazar tormenta, subir ó campanario e bate-las campás con forza ata que o perigo desaparecese. A xente atribúelle certa personalidade ás campas e din que non sempre soa igual, o cal é lóxico pois como instrumento sonoro que é a propagación do seu son depende das condicións atmosféricas, entre outros moitos factores. En Salcedo contáronme que cando a campá soa triste é sinal de que vai ocorrer unha desgraza ou unha morte. Na cultura tradicional galega, no noso imaxinario mítico, as campás teñen un importante valor simbólico, pois, en moitas lendas o seu son representa o son do Máis Alá, do Outro Mundo. Así ocorre nas lendas das cidades asolagadas onde é frecuente escoitar baixo as augas as campás da igrexa tocando a defunto.

Respecto á profesión de campaneiro, esta desempeñábaa frecuentemente o sancristán, aínda que, ás veces, o campaneiro era outro veciño da aldea especializado nesta tarefa. O sancristán adoitaba ser un veciño máis da aldea. A proximidade ó templo era un factor fundamental para poder encargarse do mantemento do mesmo ou para realiza-las funcións propias de campaneiro, no momento que era preciso. O sancristán axudaba na misa, encargábase dos labores de mantemento e limpeza da igrexa, asumía as funcións de campaneiro, encargábase das poxas o día da festa e de moitas outras tarefas. En definitiva, era a man dereita e home de confianza do crego. Por todo iso, e para exerce-las súas funcións, o sancristán tiña unha chave da igrexa.

BREVE GUÍA DOS DISTINTOS TOQUES DE CAMPÁS

A continuación farei unha pequena descrición dos toques de campás máis comúns nas nosas parroquias. Algúns están en desuso ou en vías de desaparición, outros permanecen vivos e é normal escoitalos case a cotío. Tamén cómpre facer fincapé en que existen diferenzas locais no xeitos de interpretar cada un destes toques.

Toque de Ánxelus
Tócase para marca-lo mediodía. Nalgunhas parroquias dáse ás 12h e noutras ás 13h.

Toque de Ánimas
É o último toque do día, e dáse entre as 8 e as 9 da noite para indica-la hora de remata-las tarefas cotiás e retirarse para ir cear. Antigamente a Igrexa aconsellaba, ó ouvir este toque, facer un rezo en lembranza das ánimas dos defuntos da parroquia.

Toque de Alba
Tócase ó abri-lo día para indicar que comeza a xornada.

Toques de Defuntos
Son aqueles toques que se dan cando falece algún veciño da parroquia. Este toque presenta variación dependendo da idade e do sexo da persoa morta, polo que os toques poden ter distinta forma e cadencia. Podemos distingui-los seguintes toques a defunto:

Toque de Anxeliño: Un anxeliño era un neno ou nena que morría antes de recibi-la Primeira Comuñón (ós 7 años aprox.). O toque que se daba para anuncia-la morte dun anxeliño é distinto do que anunciaba o falecemento dunha persoa de maior idade. Nalgunhas parroquias tocábase tamén cunha campá distinta.

Toque de defunto home: Tipo de toque que se dá cando o defunto é un home. Presenta variacións dunha parroquia a outra segundo sexa o patrón da mesma un home ou muller, é dicir, un santo ou unha santa. Se o patrón da parroquia é home danse tres toques polo home máis a carreira e dous toques máis a carreira pola muller.

Toque de defunto muller: Cando a defunta é unha muller o toque de defunto é distinto do se dá cando falece un varón. Se o patrón da parroquia é muller danse tres toques pola muller e dous polo home, ámbolos dous seguidos dunha carreira (repetidos toques de campá todos seguidos).

Toque de entrada de defunto: Nos funerais de corpo presente adóitase dar un toque de campás especial para o momento no que se introduce o cadaleito no recinto da igrexa, previamente á celebración do funeral.

O toque de defunto ten varias fases ou etapas. Primeiro comézase cuns toques para anuncia-la morte cando o defunto aínda está na casa. No traslado ata igrexa séguese tocando as campás. Cando o defunto chega ó adro da igrexa faise un toque distinto ós anteriores, ben se acelera o toque ben danse dúas badaladas na campá pequena e unha na campá grande. Dependendo das parroquias temos distintos matices nos toques. Cando o defunto sae da igrexa camiño do cemiterio, e mentres este non sae do adro, volven soa-las campás.

Toques de Semana Santa
Para este período litúrxico cada día ten sinalado o seu toque específico. Existen, asemade, variacións sobre os toques ordinarios dos distintos oficios do día. Estes toques de Semana Santa tamén presentan variacións segundo os distintos lugares onde se celebra. Comentemos os toques específicos de cada día de celebración:

Toque de Xoves Santo: É o toque que se daba para anuncia-los oficios do Xoves Santo. Despois deste toque, e ata o sábado, suspendíanse tódolos toques de campás. Nalgúns lugares empregábanse matracos en vez de campás.

Toque de Sábado Santo: Despois do toque de Xoves Santo, o badal das campás atábase cun cordel para impedir que soaran de forma intencionada ou accidental. Esta atadura retirábase nos primeiro oficios do Sábado Santo, momento no que as campás comezaban a soar de novo.

Toques de Domingo de Resurrección: A grande importancia do Domingo de Semana Santa no calendario cristián aparece reflectido tamén nos toques de campá. Para este día as campás tocábanse ata en tres ocasións. Eran as repetidas convocatorias de chamada a misa para que ninguén deixase de asistir ós oficios dese día escusándose no feito de non ter escoitado os toques.

Toques de chamada a misa
Unha das funcións primordiais das campás dunha igrexa é a de avisa-los fieis do comezo das misas. Na misa maior do domingo cada parroquia adoita te-lo seu propio toque particular e identificativo.

Toques de Repique
Cando se producía algunha situación excepcional de perigo como por exemplo un lume —toque a lume—, cando había algún aviso importante que dar, cando se quería xunta-los veciños dunha parroquia, ou simplemente se quería montar algo de troula para mostra-la alegría da parroquia por algún acontecemento en particular, empregábanse os toques de repique.

Toque de chamada á oración
Antano era normal recitar unha pequena oración antes de emprende-las distintas actividades cotiás. En moitas parroquias, para lembrarlle ós veciños estes momentos de rezo, dábanse os toques de chamada á oración, que indicaban o momento no que un debía deixar todo aquilo que estivese a facer para entregarse ó rezo. Como estes toques se repetían en momentos concretos ó longo do día acabaron servindo como reloxo, xa que os veciños ó escoita-los sinos sabían a hora do día que era.

Toque de comuñón
Nalgunhas parroquias, no intre de da-la comuñón na misa, as campás tocaban dun xeito especial para anuncia-lo importante momento, ou para darlle máis énfase a este acto simbólica da eucaristía, este era o toque coñecido como toque de comuñón.

Toque de Procesión
É o toque que se dá durante a celebración das procesións dunha determinada parroquia.

Toque de Festa
Os toques de festa son toques especiais para os momentos máis lúdicos do ano e que só se empregaban os días nos que se honraba a algún dos santos da parroquia.

Toque de parto
Ata que en Santiago de Compostela foi prohibido no século XIX, era frecuenta que cando unha muller se puña de parto soasen as campás da igrexa. Pénsase que o motivo era avisa-los veciños para que orasen polo bo desenlace do parto. Tamén se pensaba que o son das campás producía un efecto relaxante na muller que ia parir e que, asemade, o son dos sinos tiña un efecto profiláctico sobre a criatura e a nai.

Toque de tormenta
En moitas aldeas cando ameazaba tormenta tocábanse as campás para afasta-la tormenta e evitar así un posible mal ás persoas, ós animais e ás colleitas. En moitos lugares da nosa xeografía críase que o son das campás afastaba os nubeiros, eses espíritos malignos do ar que forman os trebóns e orixinan os temidos lóstregos. A nosa literatura oral está chea de encontros entres campaneiros, curas e sancristáns que armados co son das campás loitan contra estes malignos seres.

EXEMPLOS DE CAMPÁS

Campá de perfil esquilonado


Campá de perfil romano


Choca

EXEMPLOS DE CAMPANARIO

Campanario


Espadaña

A falla de campaneiros, a perda de transmisión deste saber dunhas xeracións a outras e a crecente automatización e gravación dos sons e chamadas das campás están poñendo en serio perigo non só o coñecemento dos distintos toques e o que significan senón tamén o propio oficio de campaneiro. Hoxe en día é pouca a xente nova que coñece o que significa cada toque da campá, co que este milenario linguaxe de comunicación que foi conservado por xeracións grazas ó saber e o labor dos campaneiro, está actualmente a piques de desaparecer por perda da súa función dentro da cambiante sociedade rural actual e por ruptura da cadea de transmisión dos coñecementos das normas e dos tempos dos diferentes toques de campás.

A organización das Xornadas sobre campás e campaneiros que a asociación cultural e grupo de música tradicional Os Chichisos -a que me honro en pertencer— ven celebrando dende o ano 2007, pretende suplir esta falla de transmisión e pó-lo noso pequeno grao de area na difusión e conservación deste ancestral xeito de comunicación e do oficio de campaneiro.

 

(Fotografías: arquivo A.C. Os Chichisos)

 

A continuación deixo a ligazón da entrevista na TVG na que falamos un pouquiño desta ancestral linguaxe:

%d bloggers like this: